Walka

Fotograficzna dokumentacja powstańcza obejmowała barykady oraz stanowiska strzeleckie i obserwacyjne. Zdjęć robionych bezpośrednio w czasie walki powstało niewiele. Dobrze udokumentowany został powstańczy atak 20 sierpnia na budynek PAST-y, ważny punkt niemieckiego oporu w Warszawie. Jednak większość zdjęć jest pozowanych, rekonstruujących wcześniejsze wydarzenia, na przykład zdobycie kościoła p.w. św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu z 23 sierpnia. Z tego miejsca pochodzi najsłynniejsze zdjęcie Eugeniusza Hanemana, przedstawiające powstańca w zburzonym wejściu do kościoła na tle spalonych kamienic, który w momencie robienia zdjęcia schyla się, robiąc unik przed niemieckim pociskiem.

Zobacz zdjęcia

Barykady

Dużą grupę zdjęć stanowi dokumentacja powstańczych barykad. Są tu fotografie przedstawiające czynności związane z budową barykad, stanowiska strzeleckie oraz powstańców i mieszkańców Warszawy, pozujących do pamiątkowych zdjęć na tle barykady. Często fotografowana była barykada oddzielająca plac Napoleona od ulicy Szpitalnej w Śródmieściu Północnym, ponieważ wbudowano w nią niemieckie samobieżne działo pancerne Jagdpanzer 38(t) „Hetzer”, przez powstańców nazywane „Chwat”. W tej kategorii znajdują się także zdjęcia innych umocnień, w tym przekopów komunikacyjnych, tuneli między piwnicami i powstańczych bunkrów.

Zobacz zdjęcia

Kanały

Podziemny system kanałowy zapewniał Powstańcom możliwość przejścia między odciętymi od siebie dzielnicami. Fotografie Joachima Joachimczyka „Joachima” pokazują wyjście powstańców z kanałów na ulicy Wareckiej, po udanej ewakuacji ze Starego Miasta, która miała miejsce pierwszego września. Ujęty został moment wyjścia z włazu, osłoniętego barykadą, odpoczynek i zbiórka powstańców. Marian Grabski „Wyrwa” z bezpiecznej odległości dokumentował powstańców wychodzących z kanałów w Alejach Ujazdowskich. Uwagę zwraca także zdjęcie autorstwa Sabiny Żdżarskiej „Anny”, prezentujące czwórkę tzw. „kanalarzy”, czyli przewodników kanałowych: dwie kobiety i dwóch mężczyzn, w brudnych ubraniach i z latarkami na pasku.

Zobacz zdjęcia

Kapitulacja i ewakuacja

Ewakuacji ludności cywilnej trwała przez cały okres Powstania. W zbiorach Muzeum znajdują się zdjęcia z ewakuacji ludności cywilnej ze Śródmieścia Południowego w dniach 7-10 września, robione przez por. Mariana Grabskiego „Wyrwę”. Natomiast dokumentacja ostatnich chwil w Warszawie po kapitulacji, w pierwszych dniach października, przedstawia oddziały powstańcze udające się do niewoli, portrety towarzyszy broni i pamiątkowe zdjęcia grupowe.

Zobacz zdjęcia

Niemcy

Niemcy na fotografiach z okresu Powstania to najczęściej jeńcy wojenni, często zatrudniani do prac porządkowych w mieście. Sporą grupę stanowią zdjęcia jeńców niemieckich, pojmanych 20 sierpnia po zdobyciu przez powstańców budynku PAST-y, ważnego punktu niemieckiej obrony. Polscy fotoreporterzy robili także dokumentację pozycji niemieckich, na przykład w gmachu BGK, z którego prowadzony był obstrzał. W zbiorze tym pokazujemy również zdjęcia żołnierzy niemieckich na ulicach okupowanej Warszawy w latach 1939-1944.

Zobacz zdjęcia

Obozy jenieckie

W tym zbiorze pokazujemy zdjęcia z obozów jenieckich, do których trafili polscy żołnierze po upadku Powstania Warszawskiego. Pierwszą grupę stanowią fotografie ewidencyjne ze Stalagu XI B w Fallingbostel, gdzie początkowo zostały umieszczone kobiety oficerowie. Po wyzwoleniu obozu zbiór fotografii wykradł jeniec francuski,  André Matton, pełniący w obozie funkcję pomocnika fotografa. André Matton zakochał się w jednej z polskich kobiet oficerów, ppor. Zofii Berezowskiej, którą można zobaczyć na dwóch zdjęciach. Wśród sportretowanych jest też łączniczka Jadwiga Chruściel „Kozaczek”, córka komendanta Okręgu Warszawa Armii Krajowej, gen. Antoniego Chruściela „Montera”.  Kolejne dwie grupy to zdjęcia dwóch powstańców, którym udało się przechować aparaty fotograficzne w obozach jenieckich. Por. Wiesław Chrzanowski „Wiesław” przywiózł zdjęcia z Oflagu XI B/Z w Bergen-Belsen i Oflagu X C w Lubece. Ppor. Czesław Gerwel „Orłoś” dokumentował życie Polskiego Szpitala Wojskowego w Stalagu IV B w Zeithain. Fotografie przedstawiają wnętrza obozowe na co dzień i podczas świąt, teren obozu widziany z okna, a po wyzwoleniu pamiątkowe zdjęcia towarzyszy niewoli.

Zobacz zdjęcia

Ofiary i pogrzeby

Na poniższych stronach zebrane zostały zdjęcia drastyczne, których nie ma w innych grupach. Jest to dokumentacja zbrodni wojennych dokonywanych podczas Powstania, m.in. cywilnych ofiar nalotów i wybuchów bomb zapalających. Zdjęcia Eugeniusza Hanemana pokazują ekshumacje, przeprowadzane wiosną 1945 oraz zwęglone szczątki ludzkie w spalonym szpitalu polowym na Starym Mieście. Jednak największą grupę stanowią fotografie z pogrzebów powstańczych, niektórych uroczystych, w obecności całych oddziałów, innych szybkich, w grobach zbiorowych. Są też zdjęcia samych mogił, kopanych na podwórkach i chodnikach, czasem przystrojonych kwiatami w doniczkach.

Zobacz zdjęcia

Poczta polowa i łączność

Niewielka ilość zdjęć dokumentuje ważny element działań wojennych – utrzymanie łączności między powstańczymi oddziałami. Zobaczyć można, jak zakładano linie telefoniczne, w jakich warunkach pracowali radiotelegrafiści. Ludność cywilna utrzymywała kontakt z bliskimi dzięki działalności Harcerskiej Poczty Polowej, podczas Powstania rozwieszono około czterdziestu skrzynek pocztowych.

Zobacz zdjęcia

Pojazdy i samoloty

Wagony tramwajowe, unieruchomione ciężarówki, a nawet powozy służyły do umacniania barykad. Samochody, czołgi i pojazdy pancerne były cennymi zdobyczami dla Powstańców, jednak po wąskich i przegrodzonych barykadami ulicach miasta trudno było się nimi poruszać. Stąd więcej jest zdjęć powstańców na motorach i rowerach, niż za kierownicą. Samoloty nad Warszawą to bombardujące miasto niemieckie „sztukasy”, czyli Junkers Ju 87 oraz alianckie samoloty dokonujące zrzutów broni dla polskich powstańców. W tym zbiorze znajdują się też powojenne fotografie Ryszarda Witkowskiego, pokazujące szczątki amerykańskiego ciężkiego samolotu bombowego B-24 Liberator, zestrzelonego nad ulicą Miodową na Starym Mieście.

Zobacz zdjęcia

Służba zdrowia, szpitale

Zebrana tu grupa zdjęć przedstawia rannych, personel medyczny i wnętrza powstańczych szpitali. Unikatowe są pojedyncze fotografie robione podczas zabiegów chirurgicznych. Pokazane są także sanitariuszki, które często pod silnym obstrzałem przenosiły rannych. Na kilku zdjęciach widać kolumnę personelu medycznego, czekających na wyjście z miasta do niewoli. Ryszard Witkowski „Orliński” sportretował chorych i rannych – uciekinierów z walczącego miasta, którzy znaleźli schronienie w podwarszawskim Milanówku.

Zobacz zdjęcia

Dzieci

Portrety uśmiechniętych dzieci są małą grupą fotografii z Powstania. Tu znajdują się zdjęcia dzieci zaangażowanych w pomoc powstańcom, pakujących worki z piaskiem na barykady, podających wodę do gaszenia pożarów, czy towarzyszących rodzicom w szpitalach i obozach jenieckich. Są też dzieci wśród ludności cywilnej, ukrywające się w piwnicach, biorące udział w uroczystościach, mszach i pogrzebach lub bawiące się. Prasowy Sprawozdawca Wojenny (PSW) Joachim Joachimczyk „Joachim” udokumentował przedstawienie dla dzieci „Kukiełki pod barykadą”, pokazywane na podwórkach Powiśla i Śródmieścia.

Zobacz zdjęcia

Kobiety

Grupa zdjęć, przedstawiających kobiety, jest bardzo różnorodna. Znajdują się tu portrety Warszawianek z okresu okupacji i czasów powojennych; przyciągają uwagę portrety sanitariuszek, łączniczek i innych kobiet biorących udział w Powstaniu. Kobiety są na grupowych i pamiątkowych zdjęciach oddziałów powstańczych, osób cywilnych lub z obozów jenieckich. Na zdjęciach dokumentujący wydarzenia z Powstania, dostrzec można kobiety budujące barykady i pracujące w kuchniach polowych, przenoszące rannych i grzebiące poległych, maszerujące z oddziałem i uczestniczące w nielicznych uroczystościach.

Zobacz zdjęcia

Pożary

Czarno-białe fotografie nie oddają w pełni wrażenia, jakie wywoływały łuny pożarów i dymy nad Warszawą. We wspomnieniach osób, które przeżyły Powstanie, pozostały one jako przerażający i przygnębiający widok. Próbę odtworzenia tego widoku podjął Adam Tomiak, który pomalował czerwonym tuszem zdjęcia swojego syna, Edwarda.  W tym zbiorze, obok scen gaszenia pożarów w różnych częściach miasta, znalazł się dobrze udokumentowany pożar budynku PAST-y. Powstańcy zdobyli ten ważny punkt oporu niemieckiego 20 sierpnia, między innymi dzięki użyciu motopompy, którą wlano do środka mieszaninę ropy i benzyny i podpalono.  

Zobacz zdjęcia

Prasa i plakaty

Powstańcy i cywile pozowali do zdjęć, skupieni nad powstańczymi pismami i ulotkami. Eugeniusz Lokajski „Brok” i Joachim Joachimczyk „Joachim” dokumentowali plakaty wiszące na ulicach powstańczej Warszawy. Jednak większość plakatów znalazła się na zdjęciach przypadkowo, będąc tłem do rozgrywających się wydarzeń. Na wielu zdjęciach można znaleźć znany plakat mobilizacyjny „Do broni szeregach AK”, autorstwa artystów Edmunda Burke i Mieczysława Jurgielewicza, członków Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.

Zobacz zdjęcia

Uzbrojenie

Do tego zbioru wybrane zostały zdjęcia, na których pojawia się broń używana podczas Powstania Warszawskiego, zarówno przez stronę polską, jak i niemiecką. Zobaczyć tu można broń powstańczej produkcji: miotacze ognia, butelki zapalające oraz pistolety maszynowe Błyskawica, produkowane w podziemnej rusznikarni, a także broń z alianckich zrzutów: brytyjskie granatniki przeciwpancerne PIAT i pistolety maszynowe Sten. Pojawiają się unieruchomione niemieckie czołgi i działa pancerne. Cykl reporterski Eugeniusza Lokajskiego „Broka” dokumentuje rozbrajanie niewybuchu niemieckiego pocisku moździerzowego, który przebił podłogę w kawiarni „Adria” w Śródmieściu. Odzyskany materiał wybuchowy posłużył do napełniania powstańczych granatów. Jednak najliczniejsze są portrety powstańców, którzy chętnie pozowali do pamiątkowych zdjęć z różnego rodzaju bronią, często noszoną za paskiem.

Zobacz zdjęcia

Warszawa okupowana

W tej kategorii zgrupowane zostały fotografie od początku II wojny światowej we wrześniu 1939 do wybuchu Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944. Ograniczenia wobec Polaków pod okupacją niemiecką dotyczyły także zakazu posiadania aparatów fotograficznych. Wyjątkowe w tej sytuacji są zdjęcia autorstwa Władysława Martyki z tego okresu. Portretował on swoich przyjaciół i rodzinę, spacerujących w parkach, odpoczywających na nadwiślańskich plażach i podczas pracy. Por. Stefan Bałuk, cichociemny – spadochroniarz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, przerzucony do Warszawy wiosną 1944, z ukrycia dokumentował niemieckie umocnienia: bunkry, budki strażnicze i szlabany. Ale również utrwalił codzienne życie okupowanej Warszawy: zatłoczone tramwaje, drobnych handlarzy, chłopców kąpiących się w zbiorniku wodnym na placu Napoleona. Szczególny charakter mają zdjęcia Mieczysława Bila-Bilażewskiego, zawodowego fotografa, który, prawdopodobnie za zgodą władz niemieckich, fotografował getto warszawskie. Swobodę w korzystaniu z aparatów fotograficzny mieli za to żołnierze niemieccy. Ich prywatne zdjęcia pokazują ulice miasta, przechodniów, kawiarnie, ale także zniszczenia powstałe podczas walk w obronie Warszawy we wrześniu 1939.

Zobacz zdjęcia

Warszawa zniszczona

Warszawa była niszczona w czasie II wojny światowej czterokrotnie. Pierwsze zniszczenia powstały podczas bombardowania stolicy we wrześniu 1939. Po upadku Powstania w getcie warszawskim w maju 1943, cała dzielnica został zrównana z ziemią. W trakcie walk Powstania Warszawskiego w sierpniu i wrześniu 1944 miasto było niszczone niemieckim obstrzałem artyleryjskim, bombardowaniem i pożarami. A po jego kapitulacji i ewakuacji ludności cywilnej w październiku 1944, kolejne budynki były wysadzane w powietrze. W zbiorach Muzeum przeważa dokumentacja zniszczeń z czasu Powstania Warszawskiego i powojenna, ale znaleźć tu można także fotografie gruzów getta i ruin z roku 1939.

Zobacz zdjęcia

Życie codzienne w Powstaniu

Zbiór ten dokumentuje życie codzienne podczas trwania Powstania Warszawskiego. Ukazuje zarówno powstańców, jak i ludność cywilną w różnych sytuacjach, które nie są bezpośrednio związane z działaniami wojennymi. Znajdują się tu zdjęcia z jadłodajni dla żołnierzy, kuchni polowych na podwórkach zbombardowanych kamienic i piwnic, w których ukrywali się mieszkańcy stolicy. Pokazana jest budowy studni i przenoszenie wody, które ze względu na niemiecki obstrzał było bardzo niebezpiecznym zajęciem. Sporą grupę stanowią zdjęcia z uroczystości powstańczych i religijnych; jest u pokazany powstańczy ślub sanitariuszki Alicji Treutler „Jarmuż” i plut. pchor. Bolesława Biegi „Pałąka” . Są też widoki ulic powstańczej Warszawy, po których spacerują nieliczni przechodnie.

Zobacz zdjęcia

Powstańcy

Najliczniejsza grupa zdjęć przedstawia żołnierzy powstańczej Warszawy, obejmująca portrety powstańców, zdjęcia grupowe, dokumentację ważnych wydarzeń i codziennego życia w Powstaniu. Wiele z nich znaleźć można w innych, bardziej szczegółowych kategoriach. Charakterystyczne są pamiątkowe zdjęcia przyjaciół, na przykład ze zdobyczną lub zrzutową  bronią, na tle barykad.  

Zobacz zdjęcia

Warszawa powojenna

Spory zbiór zdjęć przedstawia Warszawę w pierwszych latach po wojnie. Zdjęcia pokazują odbudowujące się miasto, codzienne życie powracające na ulice Warszawy, jak i oznaki nowego układu politycznego. Ryszard Witkowski, który po wojnie podjął studia inżynierskie, portretował swoich kolegów i koleżanki oraz wykładowców, ale także ruiny zniszczonego miasta i nowe plakaty na ulicach. Są tu też jego zdjęcia z podwarszawskiego Milanówka. Cykl zdjęć Karola Pęcherskiego jest dokumentacją odbudowy stolicy, robioną na zlecenie Biura Odbudowy Stolicy. Autor uchwycił sceny prac przy odgruzowywaniu, zabezpieczaniu ocalałych budowli oraz ich odbudowie. Są to żywe, rodzajowe obrazy z odbudowy miasta, takie jak załadunek wagoników kolejki do wywożenia gruzu. Można też podpatrzyć ówczesne metody budowlane: drewniane rusztowania wspierające ocalałe elewacje frontowe, mieszanie zaprawy, murowanie. Szczególnie ukazane jest przywracanie warszawskich pomników, wraz z najbardziej znanym symbolem miasta, Kolumną Zygmunta III Wazy, która została odbudowana w lipcu 1949.

Zobacz zdjęcia

Warszawa przedwojenna

Zebrane tu zostały przedwojenne zdjęcia Witolda Edwarda Konecznego. Koneczny portretował miasto: budynki i pomniki oraz ważne wydarzenia: pogrzeb marszałka Józefa Piłsudskiego 17 maja 1935 i paradę wojskową z 11 listopada 1933, upamiętniającą odzyskanie niepodległości Polski.

Zobacz zdjęcia