A
A
A
szukaj
wersje językowe Polski English
Zgrupowania Powstańcze

 

  • Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w odrodzonym Wojsku Polskim przyjął się zwyczaj identyfikowania poszczególnych oddziałów odznakami – znakami graficznymi, zdobiącymi nie tylko sztandary, ale też żołnierskie mundury. W okupowanej Polsce żołnierze podziemnej armii nie nosili mundurów, jednakże niektóre organizacje i oddziały, działające w konspiracji, stworzyły swe odznaki, służące identyfikacji jednostki, ale wręczane także w charakterze nagrody lub pamiątki. Odznaki takie miały m.in. Korpus Bezpieczeństwa, Polska Niepodległa, Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty „Agrykola”, a także oddziały – np. Batalion „Odwet II”, którego odznakę, zaprojektowaną w 1943 roku, nadawano wyróżniającym się żołnierzom oddziału; odznak takich wyprodukowano ok. czterdziestu, a do wybuchu Powstania Warszawskiego wręczono kilkanaście. Podczas Powstania Warszawskiego odznaki, noszone na czapkach, miał Batalion „Parasol”, natomiast żołnierze Batalionu KB „Nałęcz” i plutonu „Rafałki” z Grupy „Krybar” nosili je na rękawach. Zdecydowana większość powstańczych oddziałów takiej identyfikacji nie stosowała. Ich odznaki zaczęły pojawiać się dopiero po zakończeniu wojny, stanowiąc pamiątkę służby w poszczególnych formacjach powstańczych.

 

Inicjatorami ich wprowadzenia byli przeważnie żołnierze Armii Krajowej, tworzący organizacje i środowiska poszczególnych oddziałów. Wrogi stosunek komunistycznych władz do Powstańców sprawił, że większość oddziałów czekała na swoją odznakę całe dziesięciolecia. Stanowiły symbole poszczególnych środowisk kombatanckich, nadawanych nie tylko byłym żołnierzom, ale także rodzinom poległych. Niektóre środowiska powstańcze mają kilka wzorów odznak, inne do dziś nie mają ich wcale. Celem niniejszej publikacji jest przypomnienie odznak oddziałów walczącej Warszawy. Daje to zarazem okazję do powrotu pamięcią do najważniejszych faktów z historii poszczególnych formacji
 

 

  • Zgrupowanie „Róg”. Zgrupowanie sformowane w pierwszym dniu Powstania na Starym Mieście, z oddziałów 1. Rejonu I Obwodu Śródmieście - batalionów: „Bończa”, „Gustaw”, „Gozdawa”, „Krybar”, „Konrad” i „Dzik” oraz oddziałów: „Elektrownia” WSOP (Wojskowa Służba Ochrony Powstania) i PWB/17/S.  Dowodził nim mjr Stanisław Błaszczak „Róg”, od pseudonimu którego oddział wziął nazwę. Podczas walk na Starówce ze zgrupowania ubyły  Batalion „Gozdawa” i oddział PWB/17/S, a także odcięte na Powiślu Zgrupowania „Krybar” i „Konrad” oraz oddział WSOP „Elektrownia”. W skład „Rogu” weszła natomiast część „Gustawa”, wycofane z Woli harcerskie oddziały „Wigry” i skoncentrowani w tej dzielnicy „Czwartacy”. „Róg” liczył wówczas ok. dwóch i pół tysiąca żołnierzy. Zgrupowanie broniło odcinka od Podwala przez pl. Zamkowy do gmachu Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych przy ul. Sanguszki, odpierając główne uderzenie sił nieprzyjaciela. Po upadku Starówki Zgrupowanie walczyło na Powiślu, a następnie w Śródmieściu, w okolicach Placu Napoleona i na Czerniakowie. 


 

  • Batalion „Bończa”. Batalion utworzyli oficerowie kawalerii w latach 1940-1941, w ramach Związku Walki Zbrojnej. W momencie wybuchu Powstania batalion składał się z  kompanii: 101, 102 i 103 oraz 104, która stanowiła odwód mjr. Stanisława Błaszczaka „Roga”, dowódcy 1. Rejonu I Obwodu Śródmieście. W pierwszych dniach sierpnia szeregi batalionu liczyły ok. trzystu ludzi.  Dowódcą był rtm. Edward Sobeski „Bończa”, którego pseudonimem nazwano oddział. Batalion walczył w składzie Zgrupowania „Róg” na Starówce, w okolicach pl. Zamkowego i na Rynku Starego Miasta. Po upadku Starego Miasta przeszedł na Powiśle, skąd został skierowany na Plac Napoleona do obrony Poczty Głównej, którą utrzymał w swych rękach do końca Powstania.

Straty Batalionu „Bończa” - ponad połowa stanu osobowego do momentu opuszczenia Starówki. 
 

 

  • 104. Kompania Syndykalistów Polskich. Kompania wywodziła się z organizacji Związku Syndykalistów Polskich, która w 1943 roku scaliła się z AK. Jednostka pod dowództwem por. Kazimierza Puczyńskiego „Wrońskiego” weszła w skład Batalionu „Bończa” jako jego 4. kompania. W pierwszych chwilach Powstania jednostka włączyła się do walk na Starym Mieście, jako odwód Zgrupowania „Róg”. Kompanii przydzielono jako stałą pozycję Dom Profesorów przy ul. Brzozowej. W miarę napływu ochotników rozrosła się do sześciu plutonów, przez szeregi których przeszło łącznie ok. trzystu pięćdziesięciu ludzi. Po upadku Starówki pozostałość kompanii w sile plutonu szturmowego walczyła na Czerniakowie w ramach Zgrupowania „Kryska”. Pozostali walczyli w Śródmieściu do końca Powstania.


 

  • Batalion AL „Czwartacy”. Batalion powstał w marcu 1944 roku, nazwą nawiązując do tradycji 4. Pułku Piechoty Liniowej. Składał się z trzech kompanii, na których czele stanął  kpt. Lech Kobyliński „Konrad”. Żołnierze wchodzącego w skład Armii Ludowej oddziału wywodzili się z komunistycznego Związku Walki Młodych i Milicji Robotniczej PPS. W czasie Powstania „Czwartacy” działali początkowo w rozproszeniu: na Woli, w Śródmieściu i na Starym Mieście. Po tygodniu skoncentrowali się na Starym Mieście, gdzie wzmocniony przez ochotników oddział liczył już ok. czterystu żołnierzy. Weszli oni w skład Zgrupowania „Róg”, walcząc m.in. o Dworzec Gdański i Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych. Po upadku Starówki większość „Czwartaków” przeszła kanałami na Żoliborz, skąd części z nich udało się przedostać do Puszczy Kampinoskiej.  Pozostali wycofali się do Śródmieścia Południe.

Straty Batalionu „Czwartacy” – ok. trzystu żołnierzy.

 

  • Batalion WSOP „Dzik”. Batalion wywodził się z powołanej w 1942 roku Służby Ochrony Powstania, przemianowanej potem na Wojskową Służbę Ochrony Powstania – WSOP. Jego dowódcą był kpt. Tadeusz Okolski „Dzik”, którego pseudonim stał się kryptonimem oddziału. W Godzinie „W” zmobilizowano cztery spośród pięciu kompanii: 11. i 12., które wraz z dowództwem weszły w skład Zgrupowania „Róg” na Starówce, 13. - która walczyła na Powiślu i 14. - w Śródmieściu. Z czasem na Starym Mieście odtworzono 15. kompanię. Batalion liczył w tym okresie ok. trzystu czterdziestu żołnierzy. Część z nich brała udział w zdobywaniu Pałacu Blanka i Banku Polskiego, natomiast 13. kompania w całości weszła w skład załogi elektrowni na Powiślu.  Po upadku Starówki żołnierze „Dzika” walczyli na Powiślu, a następnie w Śródmieściu Południe, w szeregach Batalionu „Ostoja”. 

Straty Batalionu „Dzik” - ponad stu poległych. 

 

  • Batalion „Wigry”. Batalion sformowany na bazie działającej równolegle do Szarych Szeregów organizacji harcerskiej, od której wziął nazwę. Jego dowódcą został kpt. Eugeniusz Konopacki „Trzaska”. W momencie wybuchu Powstania liczący trzy kompanie batalion skoncentrowany był na Starym Mieście, jako odwód Okręgu Warszawskiego AK, po czym przeszedł na Wolę, gdzie obsadził Cmentarz Ewangelicki. Ci, którzy na czas nie dotarli na miejsce zbiórki, pozostali na Starówce, uzupełniając stan liczebny o ochotników i  tworząc w ten sposób drugi rzut batalionu – „Wigry II”. Po wycofaniu się z Woli „wigierczycy” połączyli się w jeden oddział i walczyli w ramach Zgrupowania „Róg”, zachowując nadal charakter oddziału odwodowego. Po upadku Starówki batalion walczył w Śródmieściu w ramach Zgrupowania mjr. „Bartkiewicza”. 

Straty Batalionu „Wigry” – ponad stu pięćdziesięciu żołnierzy.

 

  • Oddział „Barry”. Oddział „Barry’ego” powstał w pierwszych dniach sierpnia na bazie policyjnego 5. Batalionu Rezerwowego „Wkra” Komendy Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa m.st. Warszawy. W ciągu kilku dni sierpnia 1944 roku oddział wyrósł na najsilniejszą jednostkę w rejonie pl. Teatralnego. Po 7 sierpnia batalion został podporządkowany bezpośrednio dowódcy Grupy „Północ” - od tej pory  nie podlegał już władzom cywilnym, stając się wojskowym oddziałem liniowym pod dowództwem mjr. Włodzimierza Kozakiewicza „Barry’ego”. Po 9 sierpnia nastąpiła reorganizacja - zlikwidowano podział na kompanie, dzieląc oddział na siedem plutonów i nadając mu nową nazwę: Batalion Bezpieczeństwa „Barry”, potocznie nazywany Oddziałem „Barry”. Najwyższy stan liczebny oddziału sięgał ok. trzystu sześćdziesięciu ludzi, łącznie ze służbami tyłowymi. W ostatnich dniach obrony Starówki najważniejszym zadaniem żandarmów „Barry’ego” było kierowanie ruchem i zabezpieczenie włazów kanałowych przed naporem tłumów. W Śródmieściu Północ oddział, po uzupełnieniu stanu osobowego, został przeformowany i jako 4. kompania saperów wcielony do Zgrupowania „Sosna”.

Straty Oddziału „Barry” - ok. osiemdziesięciu poległych, dwudziestu trzech zaginionych.


 

  • Batalion „Chrobry I”. Batalion sformowany jesienią 1942 roku pod dowództwem kpt. (mjr.) Gustawa Billewicza „Sosny”. Wchodził w skład 4. Rejonu I Obwodu Śródmieście. Na czas walki batalion tworzył XI Zgrupowanie, liczące ponad sześciuset ludzi, składające się z czterech kompanii: 1. - „Edward”, 2. - „Corda”, 3. - „Wierny” i 4. - „Klim”, któremu podlegało taktycznie XI Zgrupowanie WSOP. W trzecim dniu Powstania batalion wykonał najważniejsze z swych zadań, opanowując „Nordwache” - posterunek policji niemieckiej  u zbiegu ulic Chłodnej i Żelaznej. Po ciężkich walkach stoczonych w Śródmieściu większość oddziału wycofała się  6 sierpnia w kierunku Starego Miasta. Walczący jako odwód batalion poniósł największe straty podczas obrony Pasażu Simonsa – pod gruzami zbombardowanego budynku zginęło ok. stu dwudziestu żołnierzy „Chrobrego I”. Po upadku Starówki większość pozostałych przy życiu ewakuowała się kanałami do Śródmieścia, gdzie  walczyli w składzie Zgrupowania „Sosna”, w rejonie ulic Widok i Brackiej.

Straty Batalionu „Chrobry I” - ok.  trzystu poległych.
 

 

  • Dywizjon Motorowy. Dywizjon powstał w 1942 roku jako jednostka Ośrodka Motorowego Obszaru Warszawskiego AK. Dowódcą formacji był por. Witold Grzymała-Busse „Bartkowski”. Dywizjon organizował transport na terenie Starego Miasta, a jego grupa osłonowa, przekształcona w oddział szturmowy pod dowództwem por. Ryszarda Bondorowskiego „Ryszarda”, broniła barykady Leszno-Rymarska, gmachów przy ul. Przejazd oraz pałacu Radziwiłłów. Kiedy w połowie sierpnia minerzy niemieccy wysadzili oficynę domu przy ul. Przejazd, wśród poległych pod gruzami żołnierzy Dywizjonu Motorowego znaleźli się młodzi  poeci - Tadeusz Gajcy „Topornicki” i Zdzisław Stroiński „Chmura”. Oddział toczył też walki w obronie legendarnego punktu oporu – staromiejskiej „Reduty Matki Boskiej”. Po upadku Starego Miasta Dywizjon Motorowy ewakuował się na teren Śródmieścia, gdzie walczył w składzie Batalionu „Ruczaj”.


 

  • Zgrupowanie „Leśnik”. Zgrupowanie sformowano w trzecim dniu Powstania w gmachu Sądów na Lesznie, na bazie kadr Służby Uzbrojenia Komendy Głównej AK, której zadaniem było gromadzenie i produkcja broni, w tym słynnych pistoletów maszynowych „Błyskawica” i granatów -„filipinek”. W jego skład weszły trzy kompanie: „Bolka” i „Jaronia” oraz kompania miotaczy płomieni „Halińskiego”. Dowodził  ppłk Jan Szypowski „Leśnik”, od pseudonimu którego Zgrupowanie wzięło nazwę. Z Sądów czterystu Powstańców przeszło na Muranów, gdzie toczyli krwawe boje o zajezdnię tramwajową przy ul. Sierakowskiej. Następnie „Leśnikowi” powierzono obronę Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, podporządkowując mu oddział mjr. „Pełki” - PWB/17/S. Po upadku Starówki żołnierze zgrupowania wycofali się kanałami do Śródmieścia. Część z nich do końca Powstania walczyła w rejonie ul. Książęcej, w składzie batalionu „Stefan”; pozostałych wcielono do „Radosława”, z którym  przeszli na Czerniaków.

Straty Zgrupowania „Leśnik” – poległa większość żołnierzy zgrupowania.


 

  • Grupa PWB/17/S. Oddział sformowany w pierwszym dniu Powstania na bazie samodzielnej grupy specjalnej PWB/17/S (Podziemna Wytwórnia Banknotów), sformowanej w 1940 roku z pracowników Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych (PWPW). 1 sierpnia 1944 roku oddział liczył ok. stu osób. W skład grupy pod dowództwem mjr. Mieczysława Czyżyńskiego „Pełki” wchodził oddział szturmowy „Roma” oraz cztery sekcje – bojowa, sanitarna, techniczna i gospodarcza. W drugim dniu Powstania wchodzący w skład Zgrupowania „Róg” oddział  uczestniczył w zdobyciu gmachu PWPW przy ul. Sanguszki, po czym bronił zajętego obiektu, wielokrotnie odpierając ataki niemieckie. W połowie sierpnia Grupa PWB/17/S weszła w skład Zgrupowania „Radosław”, a po 20 sierpnia wcielono ją do Zgrupowania „Leśnik”. Po odbiciu gmachu PWPW przez Niemców 28 sierpnia, pozbawiony dowództwa oddział przestał istnieć. Pozostałych przy życiu żołnierzy  wcielono do innych jednostek.

Straty Grupy PWB/17/S – ponad dwudziestu poległych.
 

 

  • Batalion „Łukasiński”. Początki batalionu sięgają 1941 roku. Powstał z inicjatywy oficerów Polskiej Organizacji Zbrojnej. Jako kryptonim jednostka przyjęła nazwisko jednego z czołowych działaczy patriotycznych w Królestwie Polskim. W skład oddziału, liczącego przed Powstaniem ok. ośmiuset pięćdziesięciu żołnierzy, wchodziło sześć kompanii: 1.- „Troki”, 2. - „Supraśl”, 3. - „Wkra”, 4. - „Niemen”, 5. - „Prypeć” i 6. - kompania „Radunia”, w stadium organizacji. W kwietniu 1944 roku w skład batalionu weszły: Batalion „Czarniecki” oraz Dywizjon 1806. „Łukasińskim” dowodził mjr Olgierd Ostkiewicz-Rudnicki „Sienkiewicz”. Batalion przystąpił do walki na Starym Mieście, m.in. brał udział w zdobyciu Arsenału, Pałacu Blanka i Pałacu Mostowskich, później zaś w ataku na Dworzec Gdański. Ciężkie walki stoczył w obronie reduty Banku Polskiego przy ul. Bielańskiej. Po upadku Starówki żołnierze „Łukasińskiego” walczyli w Śródmieściu, w rejonie Nowego Światu, w składzie Zgrupowania „Sosna”.

Straty Batalionu „Łukasiński” – ok. stu pięćdziesięciu poległych.


 

  • Batalion „Gozdawa”. Batalion, wywodzący się z konspiracyjnej organizacji „Miecz i Pług”, nosił początkowo nazwę Praski Batalion „MiP” nr 28. W kwietniu 1944 roku, wcielony do Batalionu „Łukasiński”, przyjął nazwę „Czarniecki”. Składał się z trzech kompanii pod dowództwem kpt. Lucjana Giżyńskiego „Gozdawy”. Wchodzący w skład Zgrupowania „Sosna” oddział walczył na Starówce, broniąc południowo-zachodniej części dzielnicy. Zasłynął zwłaszcza w obronie reduty Banku Polskiego przy ul. Bielańskiej. 13 sierpnia, w wyniku eksplozji tzw. czołgu-pułapki na ul. Kilińskiego, śmierć poniosło przypuszczalnie ok. dwudziestu pięciu żołnierzy Batalionu „Gozdawa”. Po przejściu kanałami do Śródmieścia żołnierze „Gozdawy”, w ramach Zgrupowania „Sosna”, bronili linii Nowego Światu. W drugiej połowie września zdziesiątkowany batalion przeformowano w kompanię.  


 

  • Batalion KB „Nałęcz”. Batalion sformowany w okresie Powstania z żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa.  Jednostką dowodził kpt. Stefan Kaniewski „Nałęcz”, pseudonimem którego nazwano formację. „Nałęcz” swój szlak bojowy rozpoczął na Woli, po czym, w sile ok. siedemdziesięciu ludzi, przez Śródmieście Północ dotarł 5 sierpnia na Stare Miasto. Powierzono mu obronę pałacu Jabłonowskich i klasztoru Panien Kanoniczek na pl. Teatralnym. Dzięki ochotnikom stan liczebny oddziału „Nałęcza” stopniowo się powiększał - przez szeregi oddziału przeszło ok. trzystu osiemdziesięciu Powstańców. Najcięższe walki stoczył w obronie gmachu centrali telefonicznej przy ul. Tłomackie oraz pałacu Radziwiłłów. Największe straty poniósł w trakcie walk na odcinku Tłomackie - Leszno - Przejazd: ok. pięćdziesięciu poległych i ponad stu rannych. Po upadku Starówki i ewakuacji oddziałów powstańczych do Śródmieścia Batalion „Nałęcz” wspierał oddziały walczące w Śródmieściu Południe – Batalion KB „Sokół” oraz Batalion „Zaremba – Piorun”.

Straty Batalionu „Nałęcz” - ok. stu trzydziestu poległych.


 

  • Grupa „Krybar”. Formacja powstała w piątym dniu Powstania z połączenia oddziałów III Zgrupowania por. Juliusza Szawdyna „Konrada”, VIII Zgrupowania kpt. Cypriana Odorkiewicza „Krybara” oraz załogi Wojskowej Służby Ochrony Powstania „Elektrownia” kpt. Stanisława Skibniewskiego „Cubryny”. Na czele grupy stanął kpt. „Krybar”, od pseudonimu którego oddział wziął  nazwę. Działaniem swym Grupa „Krybar” objęła część Powiśla pomiędzy wiaduktem Mostu Poniatowskiego a ul. Karową. Żołnierze „Krybara” obsadzili pobliską elektrownię i trzykrotnie próbowali zdobyć Uniwersytet. Działania bojowe Grupy wspierał „Kubuś” - wóz bojowy własnej produkcji, a także zdobyczny transporter opancerzony „Szary Wilk”, pierwotnie zwany „Jasiem”. Po upadku Powiśla, 6 września oddziały kpt. „Krybara” zajęły pozycje po zachodniej stronie Nowego Światu, gdzie walczyły do końca Powstania, broniąc Niemcom dostępu w głąb Śródmieścia. Kilkudziesięciu żołnierzy „Krybara” walczyło na Czerniakowie.

Straty Grupy „Krybar” - ok. 50 procent stanu osobowego.
 

 

  • Zgrupowanie „Bartkiewicz”. W okresie Powstania utworzyły je oddziały osłonowe dowódcy I Obwodu Śródmieście, ppłk. Franciszka Edwarda Pfeiffera „Radwana”. W jego skład wchodziły cztery  kompanie:  „Andrzeja Prawdzica”, „Bohuna”, „Lechicza” i „Żmudzina”. Zgrupowaniem dowodził mjr Włodzimierz Zawadzki „Bartkiewicz”, od pseudonimu którego oddział wziął nazwę. Żołnierze zgrupowania bronili należącej do „twardego frontu” linii ul. Królewskiej, którą utrzymali do końca Powstania, mimo silnych ataków niemieckich od strony Ogrodu Saskiego. Do końca wytrwali też obrońcy ruin Arbeitsamtu przy ul. Kredytowej. Powstańcy z „Bartkiewicza” brali udział w walkach o PAST-ę przy ul. Zielnej oraz w zdobyciu Komendy  Policji i kościoła św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu. Zacięte walki toczyły się również o Gimnazjum im. Reja. Żołnierze „Bartkiewicza” brali też udział w nieudanej próbie przebicia się oddziałów powstańczych ze Starówki do Śródmieścia.

Straty Zgrupowania „Bartkiewicz” – ponad stu poległych.
 


  • Zgrupowanie „Chrobry II”. Zgrupowanie powstało w pierwszych dniach Powstania w Śródmieściu zachodnim, łącząc oddziały, grupy i pojedynczych członków różnych podziemnych organizacji wojskowych. Jego twórcą i pierwszym dowódcą był mjr Leon Nowakowski „Lig”, po nim dowodził mjr Zygmunt Brejnak „Zygmunt”. Do pierwotnej nazwy Grupa „Chrobry” dodano z czasem cyfrę „II”, dla odróżnienia formacji od batalionu „Chrobry”, istniejącego już w konspiracji. Ostatecznie w skład zgrupowania wchodziły dwa bataliony: I - „Lecha Żelaznego” i II - „Lecha Grzybowskiego”. W ramach „Chrobrego II” walczył najsłynniejszy oddział NSZ - kompania „Warszawianka”. „Chrobry II” skutecznie osłaniał centrum stolicy przed atakami niemieckimi od strony Al. Jerozolimskich oraz ulic  Towarowej i Grzybowskiej. Odcinek bojowy „Chrobrego II” był częścią tzw. twardego frontu, utrzymanego do końca Powstania. Ostatniej nocy sierpnia żołnierze zgrupowania brali udział w nieudanej próbie przebicia połączenia Starówki ze Śródmieściem. Przez szeregi „Chrobrego II” przeszło ok. trzech tysięcy dwustu Powstańców.

Straty zgrupowania „Chrobry II” - ok. czterystu poległych.


 

  • Zgrupowanie „Gurt”. W konspiracji „Gurt” działał jako IV Zgrupowanie, wchodzące w skład 3. Rejonu I Obwodu Śródmieście. Prowadził wiele akcji sabotażowych i dywersyjnych, przede wszystkim na kolei. W lipcu 1944 roku stan osobowy sięgał ponad dwóch tysięcy trzystu ludzi. Dowódcą był por. (kpt.) Kazimierz Czapla „Gurt”. W momencie wybuchu Powstania w skład zgrupowania wchodziły cztery kompanie liniowe. Dodatkowo podlegały mu taktycznie trzy kompanie Wojskowej Służby Ochrony Powstania (WSOP) – 33, 34 i 35. W drugim dniu Powstania „Gurtowi” podporządkowano 2. Harcerską Baterię Artylerii Przeciwlotniczej „Żbik”. W Godzinie „W” na miejsca zbiórek stawiła się zaledwie połowa stanu liczebnego – ok. tysiąca dwustu żołnierzy. Pozostali dołączyli do innych jednostek. „Gurt” działał w Śródmieściu Północ, broniąc dzielnicy od południa. Skutecznie blokował bardzo ważną arterię przelotową – Al. Jerozolimskie. Zgrupowanie współdziałało też z innymi oddziałami w kilku akcjach, w tym w nieudanej próbie połączenia się ze Starówką nocą z 30 na 31 sierpnia. 

Straty Zgrupowania „Gurt” - ok.  stu pięćdziesięciu poległych.


 

  • 2. Harcerska Bateria Artylerii Przeciwlotniczej „Żbik”. Historia oddziału sięga jesieni 1939 roku, kiedy to grupa harcerzy 21. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. gen. Ignacego Prądzyńskiego utworzyła organizację harcerską „Żbik”. W 1943 roku, głównie spośród  harcerzy „Żbika”, sformowano 2. Baterię, wchodzącą w skład Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej Warszawa Południe. Baterię, której dowódcą został ppor. Zdzisław Szczepański „Żuk”, tworzyły trzy plutony liniowe. Jako jednostka drugiego rzutu, 2. Bateria miała współdziałać z oddziałami piechoty przy zdobywaniu Dworca Głównego, Mostu Poniatowskiego oraz Dworca Pocztowego i Wojskowego Instytutu Geograficznego. Stan osobowy 2. Baterii w Godzinie „W” wynosił sześćdziesięciu ludzi, którym nie udało się zrealizować powierzonych oddziałowi zadań. „Żbika” podporządkowano więc IV Zgrupowaniu „Gurt”, walczącemu w rejonie Dworca Głównego. Bateria zajęła i utrzymała do końca Powstania budynki przy ul. Chmielnej, od nr 53 do 67. Powstańcy z 2. Baterii zorganizowali też pocztę polową w północnym Śródmieściu, którą później przekazano Harcerskiej Poczcie Polowej.

Straty  2. Baterii – ok. dziesięciu poległych.


 

  • Bataliony „Gustaw”- „Harnaś”. II Zgrupowanie 1. Rejonu Obwodu Śródmieście, z którego wywodził się Batalion „Gustaw”, powstało na bazie Narodowej Organizacji Wojskowej. Przed Powstaniem składało się z  czterech kompanii: 1. - „Grażyna”, 2. - „Genowefa”, 3. - „Gertruda” i 4. - „Harcerska”. Na ich czele stał kpt. Ludwik Gawrych „Gustaw”. Oddział rozpoczął swój szlak bojowy w Śródmieściu. Następnie część oddziału wycofała się na Starówkę, gdzie zasilili go żołnierze zdziesiątkowanego batalionu „Antoni”. Drugi z batalionów - „Harnaś” - powstał 3 sierpnia z pozostałych w Śródmieściu dwóch kompanii batalionu „Gustaw”: „Grażyny” i „Genowefy”. Dowodził nim por. Marian Krawczyk „Harnaś”. Z czasem oddział wzmocniły kompania „Janusza” oraz, podporządkowana mu tylko formalnie,  kompania „Lewara”. Na początku września Batalion „Harnaś” został rozwiązany, a kompanie „Grażyna” i „Genowefa” włączono do macierzystego Batalionu „Gustaw”, który przeszedł kanałami ze Starówki. We wrześniu oddział toczył ciężkie walki w obronie kościoła św. Krzyża i Komendy Policji.

Batalion „Gustaw” poniósł największe straty 13 sierpnia, podczas eksplozji tzw. czołgu-pułapki na ul. Kilińskiego. Śmierć poniosło wówczas co najmniej sześćdziesięciu siedmiu żołnierzy  „Gustawa”.
 Straty Batalionów „Gustaw”-„Harnaś” – ponad trzystu poległych.


 

  • Batalion „Kiliński”. Batalion powstał w pierwszych dniach stycznia 1940 roku pod nazwą „Vistula”. W marcu 1943 roku przemianowano go na Batalion im. płk. Jana Kilińskiego pod dowództwem rtm. Henryka Roycewicza „Leliwy”. Do Powstania „Kiliński” przystąpił w sile siedmiu kompanii, zorganizowanych w dwa zgrupowania: IX - w sile czterech kompanii, pod dowództwem rtm. „Leliwy”, i  X, złożone z trzech kompanii, pod dowództwem por. Leona Gajdowskiego „Ostoi”. W ciągu następnych dni batalion uzupełniono o dwie kolejne kompanie. W połowie sierpnia jednostka liczyła dwa tysiące ludzi. Obszarem działania IX Zgrupowania było Śródmieście Północ. Batalion brał udział w zdobyciu wielu ważnych obiektów, m.in.: „Prudentialu”, gmachów MZK, PKO i Polskiego Radia, Poczty Głównej oraz PAST-y przy ul. Zielnej. X Zgrupowanie walczyło na pograniczu Woli i Śródmieścia. 6 sierpnia rozbity oddział wycofał się na Stare Miasto; część żołnierzy zgrupowania pozostała w Śródmieściu Północ, wchodząc w skład Batalionu Szturmowego „Rum”. Po upadku Starówki ewakuowani żołnierze „Kilińskiego” walczyli na Czerniakowie, Żoliborzu i w Śródmieściu.

Straty Batalionu „Kiliński” - ponad pięciuset poległych.


 

  • Kompania „Koszta”. Kompania powstała w pierwszej połowie 1942 roku na rozkaz komendanta Obszaru Warszawskiego AK, gen. Albina Skroczyńskiego „Łaszcza”, dla zapewnienia bezpieczeństwa Komendy Obszaru. W chwili wybuchu Powstania składała się z dwóch dobrze uzbrojonych plutonów. Dowódcą kompanii był kpt. Kazimierz Szelest „Korab”, a następnie rtm. Zygmunt Konopka „Nowina”; w boju oddziałami dowodził kpt. Stefan Mich „Kmita”. Zabezpieczywszy Komendę Obszaru, stacjonująca w Śródmieściu Północ, „Koszta” brała udział w wielu akcjach bojowych, m.in. w atakach na PAST-ę, Komendę Policji i kościół św. Krzyża. Od  5 września decyzją gen. „Łaszcza” przekazana bezpośrednio do Okręgu Warszawskiego, po upadku Powiśla kompania broniła linii Nowego Światu. Na tym odcinku frontu poniosła tak duże straty, że jej liczebność nie przekraczała stanu osobowego nielicznego plutonu.

Straty kompanii „Koszta” - ok. czterdziestu pięciu poległych. 


 

  • Batalion „Bełt”. Batalion został sformowany w pierwszym tygodniu Powstania na bazie konspiracyjnego VI Zgrupowania WSOP (Wojskowa Służba Ochrony Powstania). Na jego czele stał plut. Erwin Brenneisen „Bełt”, od pseudonimu którego pochodzi nazwa oddziału. Dzięki napływającym już w trakcje walk ochotnikom stan liczebny batalionu powiększył się do ok. trzystu pięćdziesięciu żołnierzy, zorganizowanych w trzy kompanie: „Skiba”, „Budzisz” i „Wik”. Batalion „Bełt” operował po południowej stronie Al. Jerozolimskich, od Marszałkowskiej do Brackiej. Jego najważniejszym zadaniem była budowa, a później obrona przekopu  przez Aleje, łączącego północną część Śródmieścia z południową. We wrześniu „Bełt” utracił część zajmowanego terenu. Po 14 września batalion podporządkowano Batalionowi „Iwo”.

Straty Batalionu „Bełt” - kilkudziesięciu poległych.


 

  • Batalion „Golski”. Batalion, sformowany w okresie konspiracji na bazie kadry oficerskiej i żołnierzy przedwojennego 3. Batalionu Pancernego, był związany z polityczną organizacją „Pobudka”. W skład „Golskiego”, którym dowodził kpt. Stefan Golędzinowski „Golski”, wchodziło pięć kompanii: 1.- „Zamoyski”, 2. - „Stanisławski”, 3. - „Zieliński”, 4. - „Jastrzębski” i 5. - „Pług”. W Godzinie „W” głównym zadaniem batalionu było opanowanie rejonu Politechniki i Kolonii Staszica. Z ważniejszych obiektów udało się opanować teren Politechniki oraz ulice: Noakowskiego, Lwowską, Śniadeckich, Mokotowską od pl. Zbawiciela i Polną. Po kilku dniach szeregi „Golskiego” zasiliło ok. dwustu trzydziestu żołnierzy z Batalionu „Odwet II”. 19 sierpnia bezpowrotnie utracono Politechnikę. Od tej pory aż do końca Powstania linię frontu stanowiła ul. Noakowskiego. Nękany niemieckimi atakami „Golski” utrzymał wywalczone pozycje aż do kapitulacji Powstania.

Straty batalionu  „Golski” - ok. stu dwudziestu poległych. 


 

  • Bataliony  „Iwo” i „Ostoja”. Pierwszy z batalionów, którym dowodził  mjr Jerzy Antoszewicz „Iwo”, powstał w pierwszych dniach Powstania w Śródmieściu Południe z ochotników oraz żołnierzy AK, którzy nie zdołali dotrzeć do swych macierzystych oddziałów w Godzinie „W”. Jednostka stacjonowała w rejonie Marszałkowskiej, przy ul. Skorupki. Jako odwód Komendanta Podobwodu Śródmieście Południe brała udział w wielu akcjach, wspomagając inne oddziały. W pierwszych dniach września, w ramach reorganizacji odcinka mjr. Narcyza Łopianowskiego „Sarny”, z jednostek wydzielonych z „Iwa” oraz z żołnierzy Batalionu „Bełt” na rozkaz ppłk. Jana Szczurka-Cergowskiego „Sławbora” sformowano batalion o kryptonimie „Ostoja” pod dowództwem cichociemnego, kpt. Tadeusza Klimowskiego „Ostoi”. Batalion obsadzał kwartał ulic al. Jerozolimskie - Krucza - Nowogrodzka - Marszałkowska. Przez szeregi obu oddziałów  przeszło łącznie ponad tysiąc trzystu Powstańców. 


 

  • Dywizjon „Jeleń”. Dywizjon sformowano na bazie kadry przedwojennego 7. Pułku Ułanów Lubelskich. W 1943 roku formacja otrzymała kryptonim nawiązujący do herbu Ziemi Lubelskiej. Wielokrotnie reorganizowany oddział w przededniu wybuchu Powstania składał się z dwóch szwadronów oraz trzech drużyn: łączności, sanitarnej i pionierów, liczących w sumie ok. dwustu sześćdziesięciu ludzi. Dowódcą dywizjonu był rtm. Jerzy Lech Głuchowski „Jeżycki”. Już w pierwszym dniu walk zdziesiątkowany  „Jeleń” przestał istnieć jako samodzielna jednostka; poszczególne plutony weszły w skład większych formacji – batalionów „Golski” i „Ruczaj”. Część żołnierzy z dowódcą, rtm. „Jeżyckim”, przeszła na Górny Mokotów, pozostali wycofali się w rejon Kabat, skąd przez Lasy Chojnowskie przedostali się do Puszczy Kampinoskiej.

Straty Batalionu „Jeleń” - ok. stu trzydziestu poległych. 
 

 

  • Zgrupowanie „Kryska”. Zgrupowanie pod dowództwem kpt. Zygmunta Netzera „Kryski” sformowano w okresie Powstania na Czerniakowie, a w jego skład weszły różne jednostki powstańcze, operujące w tej dzielnicy od Godziny „W”. W wyniku ich reorganizacji powstała formacja w sile dwóch batalionów liniowych: I - „Tur” i II - „Tum”. Po przejściu na Czerniaków doświadczonych w walkach na Starówce oddziałów Zgrupowania „Radosław”, Zgrupowanie „Kryska” otrzymało zadanie obrony południowej części odcinka – od Stoczni Rzecznej, wzdłuż Łazienkowskiej i Rozbrat do Szarej oraz Zagórną do Wisły. Z chwilą rozpoczęcia boju o Czerniaków 10 września, teren opanowany przez Powstańców kurczył się z dnia na dzień, a linia obrony przesuwała się ku Wiśle. W dniach 11-23 września Zgrupowanie stoczyło krwawy bój o Przyczółek Czerniakowski. Mimo pomocy ze strony oddziałów 1. Armii WP - desantu tzw. berlingowców z praskiego brzegu - nie udało się utrzymać pozycji. Część żołnierzy „Kryski” ewakuowała się kanałami na Mokotów, innym udało się przeprawić na drugi brzeg rzeki.

Straty Zgrupowania „Kryska” - ok. sześciuset osiemdziesięciu poległych. 


 

  • 535. pluton „Słowaków”. Pododdział zorganizowano jeszcze przed Powstaniem spośród członków konspiracyjnego Słowackiego Komitetu Narodowego - organizacji skupiającej Słowaków mieszkających w Polsce. Formacja ta, jako pluton na prawach kompanii kadrowej, otrzymała numer 535. i weszła w skład kompanii „Leguna”, należącej do 2. Rejonu V Obwodu Mokotów. Oddziałem dowodził ppor. Mirosław Iringh „Stanko”. W szeregi oddziału, liczącego w sumie ok. sześćdziesięciu ludzi, oprócz  Słowaków weszli m.in. Polacy i Gruzini. W momencie wybuchu Powstania jedna z drużyn została odcięta na Pradze i tam prowadziła krótkotrwałe działania. Po nieudanym ataku w Godzinie „W” na Belweder, część plutonu wraz z oddziałami V Obwodu wycofała się do Lasów Chojnowskich. Reszta oddziału, wzmocniona przez żołnierzy konspiracyjnego plutonu ze Starego Miasta i Śródmieścia, brała udział w walkach na Czerniakowie, wchodząc w skład 1. kompanii I Batalionu „Tur” Zgrupowania „Kryska”.

Straty 535. plutonu „Słowaków” –  ponad dwudziestu poległych.
 


  • Batalion „Miłosz”. Batalion sformowany w czwartym tygodniu Powstania na terenie dzielnicy niemieckiej, na wschód od Al. Jerozolimskich i pl. Trzech Krzyży. Zalążkiem tworzącego się batalionu był oddział por. Kazimierza Leskiego „Bradla”. Jeszcze przed ostateczną organizacją oddział przeprowadził kilka udanych akcji, zdobywając m.in. gmach gimnazjum im. Królowej Jadwigi i szpital św. Łazarza. Oddział rozrastał się stopniowo dzięki napływowi ochotników. W wyniku reorganizacji sformowano batalion w sile ok. tysiąca żołnierzy pod dowództwem mjr. Stefana Jastrzębskiego „Miłosza”. W skład batalionu wchodziły: 1. kompania - „Bradla”, 2. - „Ziuka” i 3. - „Redy”.  2 września Powstańcy z „Miłosza” opanowali gmach YMCA przy ul. Konopnickiej, utrzymany do końca Powstania. Najtrudniejsza dla batalionu była druga dekada września. Niemcy przerwali połączenie Śródmieścia z Czerniakowem, utrzymywane poprzez ul. Książęcą. Utracono też pozycje przy al. Na Skarpie.

Straty Batalionu „Miłosz” - ok. siedemdziesięciu poległych.
 

 

  • Pluton Głuchoniemych. Rodowód oddziału głuchoniemych żołnierzy AK sięga 1942 roku, kiedy to przy Instytucie Głuchoniemych i Ociemniałych Wiesław Jabłoński „Łuszczyc”, instruktor wychowania fizycznego, założył konspiracyjną komórkę. On też przyczynił się do utworzenia liczącego ponad trzydziestu ludzi plutonu nr 1107, w którego skład wchodzili wychowankowie Instytutu przy pl. Trzech Krzyży. Pluton pod dowództwem ppor. Edmunda Malinowskiego „Mundka” organizacyjnie wchodził w skład 4. kompanii V Zgrupowania „Siekiery” 2. Rejonu Obwodu Śródmieście. W Godzinie „W” głuchoniemi żołnierze pozostali w Instytucie z zadaniem utrzymania obiektu. Wkrótce potem oddział włączono do 3. kompanii „Reda” Batalionu „Miłosz”. Pluton walczył nie tylko w obronie Instytutu oraz w rejonie pl. Trzech Krzyży – brał też udział w zdobyciu gimnazjum im. Królowej Jadwigi i gmachu YMCA.


 

  • Batalion „Ruczaj”. Batalion sformowany w okresie Powstania w wyniku reorganizacji VII Zgrupowania z 2. Rejonu I Obwodu Śródmieście. Składał się z trzech kompanii: 1. - „Tadeusz”, 2. - „Habdank” i 3. - „Lodecki”. Dowódcą był rtm. Czesław Grudziński „Ruczaj”. Po ewakuacji oddziałów staromiejskich do Śródmieścia szeregi batalionu zasilili żołnierze z Dywizjonu Motorowego, jako jego 4. kompania. Batalion operował w rejonie ulic: Koszykowej, Mokotowskiej, Chopina, Piusa XI i Marszałkowskiej od Wilczej do pl. Zbawiciela. 23 sierpnia, po kilkudziesięciu godzinach walk, wydzielone oddziały „Ruczaja” zdobyły gmach „Małej PAST-y” przy ul. Piusa XI.  Zadaniem batalionu, liczącego ok. tysiąca pięciuset żołnierzy, było również wspomaganie innych walczących na terenie Śródmieścia jednostek. Żołnierze „Ruczaja” skutecznie bronili zdobytego terenu  do momentu kapitulacji Powstania.

Straty Batalionu „Ruczaj” - ok. dwustu pięćdziesięciu poległych. 


 

  • Batalion KB „Sokół”. Batalion sformowany w pierwszych dniach Powstania z żołnierzy Korpusu Bezpieczeństwa przez rtm. Władysława Olszowskiego „Sokoła”, w rejonie Brackiej i Nowogrodzkiej. Dzięki napływającym już w trakcie walk ochotnikom liczebność batalionu już  4 sierpnia osiągnęła stan ok. stu pięćdziesięciu żołnierzy. „Sokół” operował w kwartale ulic: Żurawia – Krucza -al. Jerozolimskie - Nowy Świat do Książęcej i pl. Trzech Krzyży, stanowiąc część odcinka „Sarna”. W skład oddziału wchodziły dwie kompanie szturmowe: 1. - „Żuka” i 2. - „Jawora”. 5 sierpnia, po zranieniu rtm. „Sokoła”, dowództwo oddziału przejął początkowo por. Alfons Laska „Skała”, a następnie rtm. Eugeniusz Morozowicz „Janek”. We wrześniu  oddział zasilili żołnierze Batalionu KB „Nałęcz”. Poprawił się wówczas stan uzbrojenia oddziału, liczącego pod koniec Powstania czterystu żołnierzy. Przez całe dwa miesiące oddział blokował silną załogę niemiecką, obsadzającą gmach Banku Gospodarstwa Krajowego, utrzymując pozycje do końca Powstania.

Straty Batalionu „Sokół” – ponad czterdziestu poległych.
 

 

  • Batalion „Stefan”. Batalion sformowany w pierwszych dniach września pod dowództwem kpt. Stanisława Stefaniaka „Stefana” dla wzmocnienia obrony ul. Książęcej. W jego skład weszły oddziały ewakuowane ze Starówki - głównie z batalionów „Czata 49” i „Miotła”, a także dwie kompanie ze Zgrupowania „Leśnik”: por. Stefana Kowalskiego „Jaronia” i por. Edmunda Osiejewskiego „Osy”. W zaciekłych walkach na ul. Książęcej część placówek przechodziła wielokrotnie z rąk do rąk, zwłaszcza broniony przez pluton „Torpedy” z Batalionu „Miotła” szpital św. Łazarza, utracony ostatecznie w połowie września. Mimo wysiłków obrońców, Niemcom udało się przerwać połączenie z Czerniakowem. Powstańcy utrzymali pozycje po nieparzystej stronie górnego odcinka ul. Książęcej.


 

  • Batalion „Zaremba - Piorun”. Batalion sformowano w pierwszych dniach Powstania w zachodniej części Śródmieścia Południe z części dwóch konspiracyjnych oddziałów: kompanii „Lubicz”, stanowiącej osłonę sztabu  VII Obwodu „Obroża” i  4. kompanii Bazy Lotniczej „Łużyce”. Dowódcą tworzącego się oddziału został rtm. Romuald Radziwiłłowicz „Zaremba”, który pod koniec sierpnia został ciężko ranny; zastąpił go cichociemny, kpt. Franciszek Malik „Piorun”.  Po ostatecznej reorganizacji oddział składał się z trzech kompanii: „Ambrozja”, „Jur” i „Witold”, licząc tysiąc dwustu żołnierzy. W pierwszych dniach września, po ewakuacji Starówki, batalion został wzmocniony 1. kompanią Batalionu KB „Nałęcz” oraz żołnierzami z Batalionu „Harnaś”. „Zaremba - Piorun” operował w kwartale ulic: Wspólna – Marszałkowska – Wilcza - Emilii Plater i utrzymał pozycje do końca Powstania.

Straty Batalionu „Zaremba - Piorun” - ok. stu dwudziestu poległych.


 

  • II Obwód Żoliborz. II Obwód AK „Żywiciel” składał się z czterech rejonów: 1. - Żoliborz, 2. - Marymont, 3. - Bielany i 4. - Powązki. Siły Obwodu pod dowództwem ppłk. Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela” oceniano na początku 1944 roku na ponad dwa tysiące żołnierzy. Żoliborz był tą dzielnicą, w której 1 sierpnia otwarte działania zbrojne zaczęły się najwcześniej, bo już ok. drugiej po południu. Powstańcy nie zdołali opanować strategicznych obiektów. W nocy z 1 na 2 sierpnia Komendant Obwodu wycofał oddziały do Puszczy Kampinoskiej. 3 sierpnia ewakuowane oddziały, otrzymawszy rozkaz powrotu, ponownie obsadziły Żoliborz, w następnych dniach zajmując stopniowo południowo-zachodnią część dzielnicy. Oddziały kampinosko-żoliborskie podjęły dwa nieudane, okupione ciężkimi stratami, ataki na Dworzec Gdański (z 20 na 21 i 21 na 22 sierpnia). 21 września niemieckie natarcie na Kępę Potocką zlikwidowało desant oddziałów 1. Armii WP. Po kapitulacji Mokotowa cały wysiłek bojowy Niemcy skoncentrowali na Żoliborzu. Po ciężkich walkach, 30 września ok. szóstej wieczorem, dzielnica skapitulowała.


 

  • 227. Pluton Harcerski. Powstał w kwietniu 1944 roku z pięciu żoliborskich drużyn Bojowych Szkół Szarych Szeregów, jako pluton ochrony sztabu II Obwodu AK Żoliborz. W jego szeregach znaleźli się  chłopcy w wieku 15-17 lat. Mimo sprecyzowanego przydziału, losy plutonu 227. w lipcu 1944 roku były jeszcze niepewne. Po kilku konsultacjach ostatecznie przydzielono oddział do osłony dowództwa. W czasie Powstania stan osobowy plutonu uzupełniony został przez funkcyjnych „Zawiszy” do ponad siedemdziesięciu harcerzy. Około 10 sierpnia włączono go do Zgrupowania „Żyrafa”, w ramach którego brał udział w walkach. Uczestniczył m.in. w obronie bloków u zbiegu ulic Stołecznej i Krasińskiego. Pełnił też służbę w Zespole Łączności Specjalnej (kanałowej) Żoliborza. Pełniący tę służbę liczyli od 14 do 16 lat. Przenosili kanałami broń i amunicję na Stare Miasto oraz meldunki do Śródmieścia, co zapewniło im miano „szczurów kanałowych”. Plutonem dowodził ppor. Stanisław Wojciechowski „Szatan”, następnie kpr. pchor. Adam Hebrowski „Adam”, a po jego śmierci dowództwo objął kpr. pchor. Andrzej Wiczyński „Antek”. 


 

  • Zgrupowanie „Żmija”. Rtm. Adam Rzeszotarski „Żmija”,  komendant 2. Rejonu Obwodu Żoliborz,  nie wycofał się z Żoliborza i w pierwszych dniach Powstania sformował zgrupowanie w oparciu o pluton 224. z 2. Rejonu oraz pluton 257., złożony z żołnierzy, którzy nie zdołali dotrzeć na miejsca zbiórek swych macierzystych oddziałów. Zgrupowanie otrzymało nazwę „Żmija”,  działając na północny wschód od placu Wilsona. Zadaniem bojowym zgrupowania była obrona Dolnego Marymontu i Dolnego Żoliborza. W końcu sierpnia do zgrupowania włączono 244. pluton, który powstał na bazie zdziesiątkowanej podczas walk w Puszczy Kampinoskiej oraz w natarciu na Dworzec Gdański  kompanii por. Kazimierza Nowaka „Andrzeja”. Zgrupowanie „Żmija” zostało rozwiązane w drugiej połowie września – jego żołnierze weszli wtedy w skład nowoutworzonej kompanii „Szrapnel”. 29 września rozwiązano kompanię, a poszczególne plutony zostały włączone do innych zgrupowań.


 

  • Zgrupowanie „Żniwiarz”. W 1943 roku sformowano 9. Kompanię Dywersyjną - dyspozycyjny oddział komendanta II Obwodu Żoliborz - pod dowództwem por. (kpt.) Mieczysława Morawskiego „Szeligi”, walczącego później pod pseudonimem Żniwiarz. Oddział podlegał bezpośrednio dowódcy „Kedywu” Okręgu Warszawskiego. Wiosną 1944 roku stan osobowy kompanii wynosił ponad stu ludzi. 1 sierpnia ok. drugiej po południu transportujący broń żołnierze kompanii zostali zatrzymani przez patrol żandarmerii niemieckiej na jednej z głównych ulic dzielnicy. Wywiązała się nieuchronna w takiej sytuacji walka, co zaalarmowało niemiecki garnizon w Warszawie – i rozpoczęło Powstanie na Żoliborzu.  Kompania, nie wykonawszy zadania bojowego, wycofała się do Puszczy Kampinoskiej. Po powrocie do Warszawy walczyła na Bielanach i Żoliborzu, już jako Zgrupowanie „Żniwiarz”, brała udział w obu natarciach na Dworzec Gdański i w obronie warsztatów „Opla”, a  w ostatnich dniach Powstania - w ciężkich bojach, toczonych w okolicy pl. Wilsona.

Straty  Zgrupowania „Żniwiarz” – ok. dziewięćdziesięciu poległych.


 

  • Zgrupowanie „Żubr”. Zgrupowanie „Żubr” sformowano podczas Powstania, z oddziałów 3. Rejonu Bielany II Obwodu Żoliborz, pod dowództwem mjr. Władysława Nowakowskiego „Żubra”, dotychczasowego komendanta 3. Rejonu. Głównym zadaniem formacji w Godzinie „W” było opanowanie Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego (CIWF) oraz  Klasztoru o.o. Marianów. Podczas ataku oddziały pod dowództwem mjr. „Żubra” poniosły duże straty. W nocy z 1 na 2 sierpnia, wycofując się do Puszczy Kampinoskiej, straciły pod Boernerowem kolejnych kilkudziesięciu żołnierzy, poległych i rannych. Po reorganizacji i dozbrojeniu oddział powrócił na Żoliborz w składzie trzech kompanii, liczących razem ok. pięciuset osiemdziesięciu ludzi. Walczyli oni na Bielanach,  Marymoncie i północnym Żoliborzu. W ostatnich dniu Powstania żołnierze „Żubra” uczestniczyli w próbie przebicia się przez niemieckie pozycje na brzeg Wisły.


 

  • III Obwód Wola. Oznaczony kryptonimem „Waligóra” III Obwód Wola obejmował trzy rejony: 1. - Babice-Boernerowo, 2. - Koło i 3. - Czyste, którymi dowodził ppłk Jan Tarnowski „Waligóra”. W chwili wybuchu Powstania na Woli, w fabryce Kamlera przy ul. Dzielnej, kwaterowała  Komenda Główna AK. Powstańcom nie udało się opanować większości strategicznych obiektów ani zabezpieczyć arterii przelotowych na linii wschód – zachód, zwłaszcza ulic Wolskiej i Chłodnej. Już w nocy z 1 na 2 sierpnia żołnierze 1. Rejonu wycofali się do Puszczy Kampinoskiej, skąd przeszli na Żoliborz. Tam walczyli w szeregach Zgrupowania „Żaglowiec”. Po niespełna tygodniu krwawych walk, 6 sierpnia pozostałe oddziały zostały zmuszone do wycofania się z Woli. Większość oddziałów 2.  i  3. Rejonu przeszła na Stare Miasto, gdzie walczyły m.in. w szeregach Zgrupowania „Leśnik”. Pozostali żołnierze 2. Rejonu przeszli do Śródmieścia Północ i po wzmocnieniu przez ochotników zostali zorganizowani w Batalion „Sowińskiego”. Powstanie na Woli zakończyło się 11 sierpnia, wraz z upadkiem obrony cmentarzy i przebiciem się oddziałów ppłk. „Radosława” na Muranów.
     

 

  • Zgrupowanie „Radosław”. Zgrupowanie zorganizowano z oddziałów „Kedywu” Komendy Głównej AK: brygady „Broda 53”, batalionów „Czata 49”, „Miotła”, „Parasol”, „Pięść” – liczących w sumie ok. dwa tysiące trzysta osób. W trakcie Powstania jednostka powiększyła się o inne oddziały, m. in. siły Zgrupowania „Leśnik” oraz batalion zapasowy „Igor”. Jej dowódcą był ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław”, od pseudonimu którego oddział wziął nazwę. Przed Godziną „W”  zgrupowanie zostało rozmieszczone na terenie Woli, w rejonie cmentarzy, skąd po zaciętych walkach przeszło na Stare Miasto, wchodząc w skład Grupy „Północ”. Po upadku Starówki „Radosław” walczył na Czerniakowie. Pozostałości zgrupowania wycofały się następnie kanałami na Mokotów; część rannych ewakuowano na Pragę. Pod koniec września ok. stu dwudziestu pozostałych przy życiu żołnierzy przeszło kanałami do Śródmieścia. Pod koniec Powstania w Śródmieściu zebrało się ok. dwustu trzydziestu ocalałych Powstańców z „Radosława”.


 

  • Brygada „Broda 53”. Brygada Dywersyjna,  wchodząca w skład „Kedywu” Komendy Głównej AK. Powstała wiosną 1944 roku z oddziału dyspozycyjnego „Kedywu” - „Deska 81”. W skład  brygady wchodziły: Batalion „Zośka”, oddział „Osjan”, kompania „Topolnicki”, oddział samochodowy „Żuk” i oddział kobiecy „Dysk”. Dowódcą „Brody 53” był  mjr Jan Kajus Andrzejewski „Jan”, a jego zastępcą - kpt. Ryszard Białous „Jerzy”, dowódca największej jednostki bojowej brygady – Batalionu „Zośka”. Mjr „Jan” poległ w walce przy ul. Bielańskiej ostatniego dnia sierpnia 1944 roku. W Powstaniu brygada walczyła w ramach zgrupowania „Radosław”. Wraz z innymi siłami zgrupowania przeszła najcięższy powstańczy szlak bojowy, walcząc na Woli, na Starym Mieście - w składzie Grupy „Północ” oraz na Czerniakowie.


 

  • Batalion „Czata 49”. Kryptonim oddziału stanowi rozwinięcie skrótu nazwy z 1943 roku - Centrala Zaopatrzenia Terenu (CZT). W lipcu 1944 roku z jej członków sformowano batalion w składzie „Kedywu” Komendy Głównej AK. Zadaniem oddziału miała być organizacja zaopatrzenia oddziałów dywersyjnych z Okręgów Wschodnich AK. Dowódcą „Czaty 49” był cichociemny, mjr Tadeusz Runge „Witold”. W połowie sierpnia’44 w skład oddziału wchodziły trzy kompanie: „Zgody”, „Piotra” i „Motyla”. Należący do Zgrupowania „Radosław” batalion rozpoczął szlak bojowy na Woli, skąd przeszedł na Stare Miasto. 31 sierpnia, podczas próby przebicia oddziałów staromiejskich do Śródmieścia, zadaniem żołnierzy „Czaty 49” było przedostanie się kanałami na pl. Bankowy i atak na tyły wroga. Akcja zakończyła się niepowodzeniem, a oddział poniósł duże straty. Mimo to, po upadku Starówki walczył na Czerniakowie, a później, przeszedłszy kanałami,  na Mokotowie. 26 września pozostali przy życiu żołnierze „Czaty 49” ewakuowali się kanałem do Śródmieścia. 

Straty Batalionu „Czata 49” - ok. stu osiemdziesięciu poległych.  


 

  • Oddział „Dysk”. Kryptonim oddziału jest skrótem określenia Dywersja i Sabotaż Kobiet. Oddział wywodził się z utworzonych w 1940 roku Kobiecych Patroli Minerskich. „Dysk”, przydzielony do „Kedywu”, przeszedł w okresie okupacji  szkolenie sabotażowo-dywersyjne (większość kobiet ukończyła tajną podchorążówkę), biorąc potem udział w licznych akcjach bojowych. Od początku 1943 roku oddział dzielił się na trzy grupy: dywersyjną, sabotażową i łączności. „Dyskiem” dowodziła mjr Wanda Gertz „Lena”. Wraz ze Zgrupowaniem „Radosław” czterdziestodwuosobowy oddział przeszedł szlak bojowy od Woli po Stare Miasto i Czerniaków, pełniąc funkcje pomocnicze. Kobiety z „Dysku”, przydzielone do poszczególnych oddziałów Zgrupowania „Radosław”, pełniły służbę w łączności, służbach medycznych  i zaopatrzeniu, obsługiwały też punkty obserwacyjne.

Straty Oddziału „Dysk” – ponad dziesięć poległych.


 

  • Batalion „Miotła”. Utworzona wiosną 1944 roku „Miotła”  weszła w skład „Kedywu” Komendy Głównej AK. W momencie wybuchu Powstania składała się z dwunastu niepełnych plutonów, liczących ok. trzystu pięćdziesięciu żołnierzy łącznie. Oddziałem dowodził brat „Radosława”, kpt. Władysław Mazurkiewicz „Niebora”, który poległ 11 sierpnia, gdy batalion przebijał się z Woli na Stare Miasto. Batalion poniósł wówczas ogromne straty i już jako kompania został wcielony do Batalionu „Czata 49”. Wraz ze Zgrupowaniem „Radosław” przeszedł szlak bojowy od Woli, poprzez Stare Miasto, Czerniaków i Mokotów do Śródmieścia. Najcięższe walki stoczył w natarciu na ul.  Stawki i w obronie szpitala św. Łazarza przy ul. Książęcej.

Straty Batalionu „Miotła” – ok. dwustu poległych. 
 

 

  • Batalion „Parasol”. Nazwa wiąże się z przeznaczeniem oddziału, który miał stanowić kadrę Brygady Spadochronowej. Wywodził się z Grup Szturmowych Szarych Szeregów – w 1943 roku powstał z 3. kompanii „Zośki”. Nosił kolejno kryptonimy „Agat” – antygestapo i „Pegaz” – przeciw gestapo. W czerwcu 1944 roku „Pegaz” przekształcono w liczący trzy kompanie Batalion „Parasol”. Wchodzącym w skład „Kedywu” batalionem dowodził początkowo cichociemny – kpt. Adam Borys „Pług”, ranny w pierwszych dniach Powstania. Dowództwo przejął wówczas por. Jerzy Zborowski „Jeremi”. W składzie Zgrupowania „Radosław” oddział walczył na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie, przechodząc następnie kanałami na Mokotów. 26 września pozostali przy życiu żołnierze „Parasola” ewakuowali się kanałem do Śródmieścia.

Straty Batalionu „Parasol” - ok. dwustu osiemdziesięciu poległych.


 

  • Batalion „Pięść”. Batalion sformowany tuż przed wybuchem Powstania z  komórek II Oddziału (Informacyjno-Wywiadowczego) Komendy Głównej AK, na czele którego stanął mjr Alfons Kotowski „Okoń”. Batalion Specjalny mjr. „Okonia” – nie noszący jeszcze nazwy „Pięść” – otrzymał zadanie zajęcia Cmentarza Ewangelickiego przy ul. Młynarskiej. Na miejsce koncentracji stawiła się tylko część oddziału. W drugim dniu Powstania batalion otrzymał kryptonim „Pięść” i wszedł w skład Zgrupowania „Radosław”; wspierał najczęściej inne, liczniejsze oddziały. Do 10 sierpnia oddziałem dowodził mjr „Okoń”, oddelegowany następnie z Warszawy, aby stanąć na czele Grupy „Kampinos”. Walcząca na Woli i Starówce „Pięść” poniosła tak duże straty, że po przejściu do Śródmieścia przestała istnieć jako oddzielna formacja. Część jej żołnierzy przydzielono do zadań specjalnych w Komendzie Głównej AK, inni trafili na Żoliborz, a następnie do Kampinosu (kompania „Zemsta”). 

Straty Batalionu „Pięść” - blisko 3/4 stanu osobowego. 

 

  • Batalion „Zośka”. Nazwa batalionu pochodzi od pseudonimu hm. Tadeusza Zawadzkiego, pierwszego dowódcy oddziału. Jednostka wywodziła się z Grup Szturmowych Szarych Szeregów i wchodziła w skład elitarnych jednostek „Kedywu” Komendy Głównej AK. W czasie Powstania batalionem dowodził kpt. Ryszard Białous „Jerzy”. Oddział dzielił się wtedy na trzy kompanie: 1. -„Maciek”, 2. - „Rudy”, 3. - „Giewont”, liczące w sumie ponad czterystu żołnierzy. Jako część brygady dywersyjnej „Broda 53”, batalion - w składzie Zgrupowania „Radosław” - przeszedł najcięższy szlak bojowy Powstania, walcząc na Woli, Starym Mieście i Czerniakowie. Po jego upadku „zośkowcy” przedostali się kanałami na Mokotów, a po kapitulacji tej dzielnicy - do Śródmieścia. Nieliczna grupa, z kpt. „Jerzym” na czele, zaryzykowała przejście naziemne do Śródmieścia Południe. Łącznie przez szeregi „Zośki” przeszło ok. pięciuset dwudziestu żołnierzy.

Straty Batalionu „Zośka” - ponad trzystu pięćdziesięciu poległych. 


 

  • Batalion „Sowiński”. Batalion powstał z części oddziałów 2. Rejonu III Obwodu Wola, które po ciężkich walkach wycofały się w szóstym dniu Powstania do Śródmieścia Północ. Dowódca, kpt. Wacław Stykowski „Hal”, dokonał reorganizacji oddziałów, tworząc jednostkę im. gen. J. Sowińskiego w sile ok. dwustu sześćdziesięciu ludzi. Szeregi „Sowińskiego” zasiliła następnie część żołnierzy III Obwodu, ewakuowanych do Śródmieścia po upadku Starówki. Batalion skutecznie osłaniał centrum stolicy przed atakami niemieckimi z północy, broniąc jednego z odcinków tzw. twardego frontu. Ponadto oddziały kpt. „Hala” obsadzały zasobne w jęczmień magazyny browaru Haberbuscha przy ul. Ceglanej, które stały się spichlerzem ratującym przed głodem i Powstańców, i cywilów. Batalion „Sowiński” utrzymał przydzielone mu placówki aż do momentu kapitulacji Warszawy.


 

  • IV Obwód Ochota. Przed Powstaniem w skład Obwodu wchodziło ok. trzydziestu plutonów, zorganizowanych w trzech rejonach. Stan liczebny wynosił łącznie blisko tysiąc dziewięciuset ludzi. W pierwszych godzinach Powstania żołnierzom Obwodu, wobec ogromnej dysproporcji sił, nie powiodła się próba  opanowania kluczowych obiektów dzielnicy. W tej sytuacji komendant Obwodu Ochota, ppłk Mieczysław Sokołowski „Grzymała”, w pierwszą noc Powstania wyprowadził większość podlegających mu jednostek do pobliskich lasów. Nad ranem część z nich stoczyła, okupioną dużymi stratami, bitwę pod Pęcicami. Pozostałe na Ochocie oddziały przeszły do obrony przed nacierającymi oddziałami RONA i utworzyły dwie odizolowane od siebie reduty – „Kaliską” i „Wawelską”. Pierwsza z nich broniła się do 9 sierpnia, kiedy to Powstańcy wycofali się do Lasów Chojnowskich. Dwa dni później padł ostatni punkt oporu na Ochocie – „Reduta Wawelska”, której załoga przeszła kanałami do Śródmieścia Południe.


 

  • Batalion „Odwet II”. Batalion wchodził w skład 4. Rejonu V Obwodu Mokotów. W lipcu 1944 roku liczył ok. sześciuset pięćdziesięciu ludzi. Dowódcą batalionu był por. Julian Sobolewski „Roman”. Miejscem koncentracji „Odwetu II” była Kolonia Staszica. Zadaniem jednostki w Godzinie „W” było natarcie na koszary SS (Stauferkaserne) przy ul. Rakowieckiej oraz koszary wojsk przeciwlotniczych (Flakkaserne) od strony Pola Mokotowskiego. Mimo wyjątkowo słabego uzbrojenia, co wykluczało atak na wyznaczone obiekty wojskowe, 1 sierpnia batalion przystąpił do walki. Od 1 do 9 sierpnia na terenie Kolonii Staszica zginęło co najmniej dwudziestu – dwudziestu pięciu żołnierzy „Odwetu II”. Większość okrążonych przez niemieckie siły żołnierzy  batalionu przedostała się do Śródmieścia Południe, gdzie walczyła w szeregach Batalionu „Golski”; pozostali przedostali się na Mokotów, zasilając szeregi Pułku „Baszta”.

Straty Batalionu „Odwet II” - ok. dziewięćdziesięciu poległych.


 

  • Pułk „Baszta”. Pułk dyspozycyjny Komendy Głównej AK. Jego kryptonim stanowi skrót określenia Batalion Sztabowy. W 1943 roku Batalion „Baszta” rozbudowano w pułk piechoty, składający się z trzech batalionów: I - „Bałtyk”, II - „Olza” i III - „Karpaty” pod dowództwem ppłk. Stanisława Kamińskiego „Daniela”. Stan liczebny pułku wzrósł do ok. dwóch tysięcy trzystu ludzi. Przed wybuchem Powstania zdecydowano, że KG AK będzie się mieścić na Woli. „Baszta” pozostała na Mokotowie i weszła w skład V Obwodu jako jego 6. Rejon. Walczący od pierwszych minut Powstania pułk stanowił trzon sił na Mokotowie. W pierwszych godzinach walki poniósł duże straty. W nocy z 1 na 2 sierpnia część oddziałów wycofała się do Lasów Kabackich. W ciągu następnych tygodni szeregi „Baszty” zasilali żołnierze z innych oddziałów oraz Powstańcy, którzy powrócili z Lasów Chojnowskich. Ogółem przez szeregi „Baszty” przeszło ok. czterech i pół tysiąca osób. 24 września rozpoczęło się generalne natarcie niemieckie na Mokotów. 26 sierpnia część żołnierzy „Baszty” przeszła kanałami do Śródmieścia; reszta dostała się do niewoli w momencie kapitulacji dzielnicy, 27 września.

Straty   Pułku „Baszta” – ok. tysiąca siedmiuset poległych.


 

  • Grupa Artyleryjska „Granat”. Historia oddziału sięga przełomu lat 1939 i 1940, kiedy to grupa oficerów artylerii zawiązała komórkę konspiracyjną. „Granat” wchodził w skład 4. Rejonu V Obwodu Mokotów, jako 10. Kadrowy Pułk Artylerii AK. Przed wybuchem Powstania składał się z dwóch grup szturmowych, którymi dowodził kpt. art. Józef Szyszko „Bachmat”. 1 sierpnia 1944 roku stanęło do walki ok. trzystu ludzi. Cele natarcia zostały osiągnięte tylko częściowo, i to na krótko. Nie udało się opanować m.in. baterii artylerii przeciwlotniczej na Polu Mokotowskim. W nocy z 1 na 2 sierpnia znacznie uszczuplone plutony - straty niektórych sięgały 50 proc. stanu - nawiązały kontakt z oddziałami Pułku „Baszta”, kontynuując walkę. Od połowy sierpnia „Granat”, włączony do nowo zorganizowanego Batalionu „Ryś”, stanowił jego trzon.

Starty Grupy „Granat” - ok. dwustu trzydziestu poległych.


 

  • Batalion „Oaza”. W 1943 roku konspiracyjna organizacja „Warszawianka” została podporządkowana AK jako 5. Rejon V Obwodu Mokotów „Oaza”. Stan osobowy Rejonu w Godzinie „W” wynosił dwieście jedenaście osób, zorganizowanych w trzy kompanie strzeleckie i jedną kompanię ckm, pod dowództwem rtm. Emila Vacquereta „Gryfa”. Po zaledwie dwóch dniach walk komendant Rejonu rozwiązał oddział. Część żołnierzy wycofano do Lasów Kabackich, pozostali zeszli do konspiracji. 26 sierpnia odtworzono batalion na Sadybie, pod dowództwem kpt. Jacka Wyszogrodzkiego „Janusza”. 2 września zdziesiątkowany Batalion „Oaza” przeszedł na Sielce, których bronił do 16 września wraz z Batalionem „Ryś”. Przy wsparciu innych oddziałów, „Oaza” zamykała nieprzerwanie ulicę Belwederską, broniąc łączności Dolnego Mokotowa z Górnym. Po upadku Sielc z resztek batalionów „Ryś” i „Oaza” sformowano pod dowództwem kpt. „Janusza” Batalion „Oaza-Ryś”, który wszedł w skład Pułku „Waligóra”.

Straty Batalionu „Oaza” – ok. stu poległych.


 

  • VI Obwód Praga. Obwód składał się z pięciu rejonów pod dowództwem ppłk. Antoniego Żurowskiego „Bobra”: 1. - Nowe Bródno-Pelcowizna, 2. - Bródno-Targówek, 3. - Grochów, 4. - Michałów-Szmulki oraz 5. - Praga Centralna. Walki na Pradze rozpoczęły się punktualnie w Godzinie „W”. Do zadań VI Obwodu należało – poza opanowaniem dzielnicy i jej najważniejszych tras przelotowych - nawiązanie kontaktu z Armią Czerwoną. Założeń tych w większości nie zrealizowano. Niewystarczające uzbrojenie i brak łączności radiowej z lewobrzeżną Warszawą zaważyły na podjętej po trzech dniach walk decyzji Komendanta Obwodu ukrycia broni i powrotu do konspiracji. Część Powstańców wróciła do konspiracji, pozostali w ciągu następnych tygodni przedostawali się do lewobrzeżnej Warszawy - na Mokotów, Sadybę, Czerniaków, a także do Puszczy Kampinoskiej – by wziąć udział w Powstaniu.

 

 

  • 5. Rejon Praga Centralna. 5. Rejon był najważniejszym na Pradze, ze względu na centralne położenie, siedzibę komendy Obwodu i sztabu oraz szeroki dostęp do Wisły, od Mostu Poniatowskiego do mostu pod Cytadelą. W Godzinie „W” miał zrealizować główne zadania Obwodu – uchwycić wschodnie krańce mostów na Wiśle, zająć dworce kolejowe Wschodni i Wileński, budynek centrali telefonicznej przy Brzeskiej, gmach Dyrekcji Kolei przy Targowej i wiele mniejszych punktów oporu wroga. Oddziały powstańcze pod dowództwem mjr. Zygmunta Bobrowskiego „Ludwika II”, w sile ok. tysiąca ośmiuset ludzi, podzielono na trzy grupy taktyczne. Z ważniejszych obiektów Powstańcom udało się opanować jedynie gmachy szkolne przy Gocławskiej i Kawęczyńskiej, centralę telefoniczną oraz budynek Dyrekcji Kolei, po kilkunastu godzinach musieli jednak opuścić zajmowane obiekty. Po wydaniu przez komendanta VI Obwodu Praga rozkazu o powrocie do konspiracji, część oddziałów 5. Rejonu w ciągu następnych tygodni przedostawała się do lewobrzeżnej Warszawy, a ok. stu pięćdziesięciu żołnierzy dotarło do Kampinosu. Pozostali, na rozkaz komendanta Obwodu, wstąpili w szeregi 1. Armii WP.


 

  • VII Obwód „Obroża”. Obszar jego działania, pokrywając się z granicami powiatu warszawskiego, był rozległy,  w związku z czym podzielono go na rejony, rozdzielone nurtem Wisły: 1. - Legionowo, 2. - Marki, 3. - Rembertów, 4. – Otwock na wschód od rzeki oraz 5. - Piaseczno, 6. - Pruszków, 7. - Ożarów i 8. – Łomianki na zachodnim brzegu. Komendantem Obwodu był mjr Kazimierz Krzyżak „Bronisław”. 1 sierpnia stan osobowy Obwodu wynosił blisko szesnaście tysięcy ludzi. Wobec zdecydowanej przewagi nieprzyjaciela już w pierwszych dniach walki nie udało się zrealizować powstańczych planów. Nie bez znaczenia był też fakt, że sztab Obwodu, znajdując się w Warszawie, w momencie wybuchu Powstania został odcięty od podległych oddziałów. W większości rejonów nie udało się też na czas skoncentrować żołnierzy i rozdać broń. Nie powiodła się też próba koordynacji działań poszczególnych rejonów ani ujednolicenia dowodzenia. Ważnym wkładem Obwodu w działania powstańcze było kierowanie ludzi i sprzętu do walczącej Warszawy. Z Puszczy Kampinoskiej oraz lasów: Kabackiego i Chojnowskich wysyłano do stolicy żołnierzy, broń, amunicję, żywność i leki. Na podkreślenie zasługuje pomoc, jakiej na terenie powiatu udzielono uchodźcom z Warszawy.

 

  • Grupa „Kampinos”. Grupa sformowana na bazie oddziałów kampinoskich 8. Rejonu VII Obwodu „Obroża” oraz - przybyłych z Wileńszczyzny tuż przed Powstaniem - dziewięciuset żołnierzy pod dowództwem por. Adolfa Pilcha „Doliny”. W połowie sierpnia dowództwo nad oddziałami kampinoskimi - po rannym kpt. Józefie Krzyczkowskim „Szymonie” - objął mjr Alfons Kotowski „Okoń”. Duża ruchliwość bojowa Grupy spowodowała, że Niemcy mylnie obliczali jej siły aż na kilkanaście tysięcy żołnierzy. W rzeczywistości przez jej szeregi przeszło ok. trzech i pół tysiąca ludzi. Z Puszczy Kampinoskiej do Warszawy skierowano m.in. dwukrotnie dobrze uzbrojone oddziały, które wzięły udział w atakach na Dworzec Gdański, dostarczano  broń, amunicję, żywność i leki, pochodzące z alianckich zrzutów. U schyłku Powstania ok. tysiąca pięciuset żołnierzy Grupy „Kampinos” podjęło próbę przedarcia się na Kielecczyznę. 29 września w bitwie pod Jaktorowem Grupa „Kampinos” została rozbita, ok. stu pięćdziesięciu Powstańców – wśród nich dowódca, mjr „Okoń” – zginęło, drugie tyle dostało się do niewoli, nielicznym udało się przedrzeć w Góry Świętokrzyskie.


 

  • Pułk „Palmiry-Młociny”. Pułk sformowany w okresie Powstania z oddziałów Okręgu Nowogródek, przybyłych tuż przed wybuchem Powstania z Puszczy Nalibockiej. W jego skład wchodziły: 27. Pułk Ułanów, I Batalion Piechoty 78. Pułku Piechoty oraz szwadron ckm 23. Pułku Ułanów, liczące w sumie ok. dziewięciuset żołnierzy pod dowództwem por. Adolfa Pilcha „Doliny”, oraz oddziały walczące w Puszczy Kampinoskiej. Na czele formacji, której nazwa nawiązywała do rejonu działań, stał por. „Dolina”. Pułk „Palmiry-Młociny”, stanowiący trzon Grupy „Kampinos”, otrzymał zadanie ochrony zajmowanych przez Powstańców terenów, z których prowadził liczne akcje zaczepne, uzupełniając uzbrojenie o zdobytą na Niemcach broń. Jednostka stoczyła szereg bitew i potyczek. Ostatnią bitwę z Niemcami, ponosząc ogromne straty, pułk stoczył 29 września pod Jaktorowem, w której została rozbita cała Grupa „Kampinos”. Tylko nielicznym udało się przedrzeć przez kordon niemiecki; większość żołnierzy pułku wybrała potem kierunek południowo-zachodni.


 

  • 7. Pułk Piechoty „Garłuch”. Jednostka sformowana w 1939 roku przez oficerów 7. Pułku Piechoty Legionów, jako oddział organizacji „Orzeł Biały”. W wyniku akcji scaleniowej pułk, wzmocniony plutonami Warszawskiej Organizacji Wojskowej, wszedł w skład Armii Krajowej pod kryptonimem „Garłuch”. Tuż przed Powstaniem składał się z trzech batalionów oraz baterii „Kuba”, licząc dwa tysiące trzystu ludzi, którymi dowodził mjr Stanisław Babiarz „Wysocki”. Dowództwo pułku tworzyło jednocześnie sztab VIII Obwodu Okęcie.  W Godzinie  „W” 7. PP „Garłuch” przystąpił do realizacji swego podstawowego zadania – zdobycia lotniska na Okęciu. Nieskoordynowany atak zakończył się fiaskiem, a rozproszone oddziały wycofały się do Puszczy Kampinoskiej, Lasów Chojnowskich i na Mokotów. Podczas ataku na lotnisko pułk poniósł ogromne straty – zginęła prawie cała bateria „Kuby”.

Straty 7. Pułku Piechoty - ok. pięciuset trzydziestu poległych.  

 


  • Baza Lotnicza „Łużyce”. Jednostka powstała w 1942 roku dzięki scaleniu kilkunastu samodzielnych grup lotniczych, działających na terenie Warszawy, skupiających w swoich szeregach głównie oficerów specjalności technicznej. Większość kadry stanowili żołnierze przedwojennego 1. Pułku Lotniczego „Warszawa”. Organizacyjnie i terenowo jednostka podlegała Referatowi Lotnictwa Okręgu Warszawskiego AK, a pod względem personalnym i wyszkolenia - Wydziałowi Lotnictwa KG AK. Przed wybuchem Powstania oddział, liczący ok. pięciuset osób, składał się z pięciu kompanii lotniczych oraz oddziału portowego i dywizjonu szkoleniowego. Głównym zadaniem Bazy Lotniczej w Godzinie. „W” było wsparcie 7. Pułku  Piechoty „Garłuch” w ataku na lotnisko Okęcie. Po opanowaniu lotniska oddziały Bazy miały je przejąć, uruchamiając i ubezpieczając. Atak na lotnisko nie powiódł się jednak, a żołnierze BL „Łużyce” przedostali się m.in. do Puszczy Kampinoskiej oraz na Mokotów i tam brali udział w dalszej walce. Część członków Bazy walczyła do końca Powstania w Śródmieściu Południe, w szeregach Batalionu „Zaremba-Piorun”. 
     

 

  • Powstańcze Oddziały Specjalne „Jerzyki”. Rodowód konspiracyjny oddziałów sięga roku 1939. Dowódcą był por. Jerzy Strzałkowski „Jerzy”. Oddziały zostały scalone z AK w 1942 roku. W ramach akcji „Wachlarz” oddelegowano wtedy na Wołyń grupę bojową pod dowództwem ppor. Michała Panasika „Szczęsnego”. Po powrocie do Warszawy grupa ta weszła w skład Batalionu „Miotła” i brała udział w akcjach dywersyjno-sabotażowych. W 1943 roku trzy kompanie Powstańczych Oddziałów Specjalnych weszły w skład Pułku „Baszta”. W Powstaniu Warszawskim POS „Jerzyki” walczyły początkowo na Powiślu i Starym Mieście, po czym przeszły kanałami na Żoliborz i przedarły się do Puszczy Kampinoskiej, podejmując walkę partyzancką.

 

 

  • Duszpasterstwo AK. Już w okresie okupacji działała konspiracyjna Kuria Polowa AK z dekanatami wszystkich Okręgów Państwa Podziemnego.  Szefem Służby Duszpasterstwa i jednocześnie Naczelnym Kapelanem Sił Zbrojnych w Kraju był ks. płk Tadeusz Jachimowski „Budwicz”, który zginął w ósmym dniu Powstania. Obowiązki Szefa Duszpasterstwa AK przejął ks. płk Stefan Kowalczyk „Biblia”. Księża jako kapelani obwodów, rejonów i oddziałów powstańczych pełnili posługę duszpasterską wśród żołnierzy i ludności cywilnej. Uczestniczyli w pogrzebach powstańczych i cywilnych, prowadzili ich ewidencję, udzielali spowiedzi, a niekiedy chrztów i ślubów. Pomagali również w ratowaniu rannych i chorych, w odgruzowywaniu zasypanych. W codziennym życiu walczącego miasta religia stanowiła źródło moralnej siły, dzięki której ludzie byli w stanie znieść rozgrywające się każdego dnia tragedie. Liczni kapelani zostali odznaczeni za wyjątkową odwagę. Niektórzy z nich ponieśli śmierć męczeńską.

 


  • Harcerska Poczta Polowa. Harcerska Poczta Polowa zaczęła służbę w pierwszych dniach Powstania, z inicjatywy  hm. Kazimierza Grendy „Granicy”. Poczta, której komendantem został hm. ppor. Przemysław Górecki „Kuropatwa”, oficjalnie podjęła działalność 6 sierpnia, wkrótce obejmując zasięgiem  niemal całe miasto – obie części Śródmieścia, Powiśle i Czerniaków oraz Mokotów – i  dysponując ponad czterdziestoma skrzynkami pocztowymi. Harcerze z Szarych Szeregów, głównie „zawiszacy”, doręczali ocenzurowane wiadomości  bez żadnych opłat pocztowych, przyjmując w zamian dobrowolne dary dla Powstańców w postaci książek, opatrunków i żywności. Dzienna ilość przesyłek wahała się od trzech do sześciu tysięcy. Poczta pełniła niezwykle istotną rolę społeczną, umożliwiając rozproszonym podczas walk warszawiakom nawiązać i utrzymać kontakt z najbliższymi.



  • Służba Medyczna i Polski Czerwony Krzyż. Służba Medyczna i PCK w okresie Powstania niosły pomoc zarówno walczącym, jak i ludności cywilnej, zgodnie z konwencjami międzynarodowymi udzielając jej również rannym żołnierzom niemieckim. PCK prowadził też Biuro Informacji i Poszukiwań, dzięki któremu warszawiacy mogli poznać los swoich bliskich; niestety, ewidencję strat spalili Niemcy. Według szacunkowych obliczeń, w powstańczych szpitalach hospitalizowano ponad dziesięć tysięcy osób, a kilkunastu tysiącom udzielono doraźnej pomocy medycznej. W punktach opatrunkowych i szpitalach pracowało z najwyższą ofiarnością ponad pięciuset lekarzy, wspomaganych przez rzeszę pielęgniarek i sanitariuszek. Dzięki ich wysiłkom w Warszawie nie doszło do wybuchu katastrofalnej w skutkach epidemii.

Straty służb medycznych - kilkudziesięciu lekarzy oraz kilkaset sanitariuszek i pielęgniarek.
 

 

  • Pomoc Żołnierzowi. W 1942 roku przy Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK powstał referat Pomoc Żołnierzowi (PŻ), współdziałający ściśle z Wojskową Służbą Kobiet. Kierowała nią mjr Hanna Łukaszewicz „Ludwika”. Podczas Powstania organizacja liczyła ok. dwustu osób, potocznie zwanych „peżetkami”.  Zorganizowały one ponad trzydzieści gospód frontowych, które zapewniały nie tylko wyżywienie, ale i atmosferę wypoczynku, tak bardzo potrzebną żołnierzom. „Peżetki” karmiły, prały, obszywały, opiekowały się rannymi. W prowadzonych przez nie gospodach można było posłuchać radia, poczytać książki i prasę powstańczą, pośpiewać. Organizowano w nich koncerty i kominki, ale też odprawiano Msze św.

Straty PŻ – ok. pięćdziesięciu poległych.
 

close