Data urodzenia:
1912-10-13
Stopień:
podporucznik czasu wojny
Miejsce urodzenia:
Hamburg
Imiona rodziców :
Ludwik - Pelagia z domu Kierblewska
Wykształcenie:
Uczęszczał do Gimnazjum w Ostrowie Wielkopolskim, studiował na Wydziale Prawno-Ekonomicznym Uniwersytetu Poznańskiego, zaangażowany w działalność harcerską w stopniu podharcmistrza.
Udział w wojnie obronnej 1939 r.:
We wrześniu 1939 r. jako podchorąży czasu wojny uczestniczył w obronie Warszawy.
Udział w konspiracji 1939-1944:
Po powrocie z Warszawy do Ostrowa Wielkopolskiego (X 1939) działał w konspiracji: członek Szarych Szeregów i Organizacji Ziem Zachodnich "Ojczyzna" ("Omega"). W ramach Delegatury Rządu RP na ziemie wcielone do Rzeszy współorganizował oddziały Delegatury oraz tajne szkolnictwo. W 1942 r. został pełnomocnikiem Biura Zachodniego Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury Rządu RP na Kraj oraz wszedł w skład Wojennego Kuratorium na Wielkopolskę. W drugiej połowie 1943 r. zagrożony aresztowaniem przeniósł się do Warszawy. Pracował w Sekcji Zachodniej Departamentu Informacji i Prasy Delegatury Rządu RP na Kraj, gdzie kierował służbą informacyjną oraz w Wydziale Zachodnim Głównej Kwatery Szarych Szeregów, będąc jednocześnie oficerem Korpusu Zachodniego AK.
Nazwisko konspiracyjne:
Karol Szymański
Używane pseudonimy:
„Mietek”, „Tur", „Wojtek"
Oddział:
Okręg Warszawski Armii Krajowej - I Obwód „Radwan” (Śródmieście) - 4 Rejon „Zagończyk” - 43 kompania WSOP (Wojskowa Służba Ochrony Powstania) X Zgrupowania.
Szlak bojowy:
Śródmieście Północ do 7.08.1944 r. - wyszedł z ludnością cywilną.
Rodzina walcząca w Powstaniu Warszawszawskim:
Losy po Powstaniu :
Jeszcze podczas trwania walk powstańczych, z inicjatywy Delegatury Rządu na Kraj, rozpoczął w Brwinowie pod Warszawą akcję dokumentacyjną zbierania materiałów dotyczących zbrodni niemieckich dokonywanych na Powstańcach i ludności cywilnej (kryptonim akcji „Iskra Dog”). W listopadzie i grudniu 1944 roku uczestniczył w naradach konspiracyjnych w Milanówku dotyczących utworzenia Instytutu Zachodniego.
Akcja „Iskra-Dog”:
Do akcji o kryptonimie „Iskra-Dog” – Documenta Occupationis Germanicae, rozpoczętej w Brwinowie przez ppor. Edwarda Serwańskiego "Tura", włączyli się m.in. prof. Uniwersytetu Poznańskiego Zygmunt Wojciechowski i Irena Trawińska. Akcja zbierania relacji uczestników Powstania i osób cywilnych o jego przebiegu i o zbrodniach okupanta popełnionych na ludności, objęła inne miejscowości podwarszawskie, a pod koniec okupacji niemieckiej także Piotrków, Częstochowę i Kraków. Od połowy sierpnia 1944 do stycznia 1945 roku zebrano 314 protokołów i relacji, których rękopisy przepisywano na maszynie, częściowo szyfrowano, później najczęściej niszczono. Dokumentacja została zabezpieczona w konwiach na mleko i zakopana koło Brwinowa, a po wojnie trafiła do Instytutu Zachodniego w Poznaniu.
Następnie relacje zostały odkodowane i opracowane w postaci tzw. protokołów powstańczych i wydane w trzech publikacjach naukowych: Zbrodnia niemiecka w Warszawie 1944 r. Zeznania – zdjęcia, oprac. E. Serwański, I. Trawińska, Poznań 1946 (w 2016 r. nakładem Instytutu Zachodniego ukazał się reprint); Dulag 121 – Pruszków: sierpień – październik 1944 roku, oprac. E. Serwański, Poznań 1946; Życie w powstańczej Warszawie. Sierpień–wrzesień 1944. Relacje – dokumenty, oprac. E. Serwański, Warszawa 1965. Część z materiałów z archiwum wykorzystano w procesach norymberskich. W 2021 roku udało się odszyfrować ostatnią część protokołów (zob. więcej: O akcji „Iskra-Dog” i metodzie szyfrowania dokumentów K. Sobański, Od Cezara przez Sanatorium do Sobieskiego, czyli odkrywanie metody i klucza szyfrowania w protokołach akcji „Iskra-Dog”, „Z archiwum Instytutu Zachodniego”, nr 30/2021, s. 1–20).
Losy po wojnie:
Po zakończeniu wojny powrócił do Poznania, gdzie w 1947 roku podjął pracę w Instytucie Zachodnim i ukończył studia na Uniwersytecie Poznańskim. Aresztowany w marcu 1948 r. przez UBP i skazany na 7 lat więzienia. Zwolniony w 1952 r. na mocy amnestii, a w 1956 roku został zrehabilitowany. Po wyjściu na wolność powrócił do Instytutu Zachodniego, w którym pracował aż do przejścia na emeryturę, w 1993 roku. W 1981 r. uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, był autorem ponad trzystu prac, głównie z dziejów okupacji niemieckiej, problematyki ziem zachodnich i północnych Polski oraz stosunków polsko-niemieckich.
Odznaczenia:
Krzyż Kawalerski i Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Armii Krajowej, Warszawski Krzyż Powstańczy, Medal Wojska, Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 r., Medal za Warszawę, Krzyż za Zasługi dla ZHP z Rozetą i Mieczami, Odznaka Honorowa Miasta Poznania.
Miejsce pochówku:
Cmentarz Junikowo w Poznaniu, Sektor: 5-AK, rząd CL2, kwatera 52.
Źródła:
Muzeum Powstania Warszawskiego, Baza ewidencyjna uczestników Powstania Warszawskiego, Teczki personalne uczestników Powstania Warszawskiego, w tym kserokopie deklaracji członkowskiej ZBoWiD i oświadczeń świadków, m. in. Romana Łyczywka ps. Gród (07.04.1966),
Literatura:
Czuwaj Wiaro! Wielkopolanie w Powstaniu Warszawskim, wyd. Wielkopolskie Muzeum Walk Niepodległościowych w Poznaniu, Andrzej Sakson, IN MEMORIAM Edward Mieczysław Serwański (1912-2000), w: Dzieje najnowsze, rocznik XXXIII, 2001,1; Małgorzata Wryk, Protokoły zbrodni, Tygodnik Polityka nr 31 (3525), 30.07-5.08.2025, Małgorzata Wryk, Akcja „Iskra-Dog”, czyli konspiracja naukowa, Rzecz o historii, 27.10.2022, dostęp on-line:
https://historia.rp.pl ; Małgorzata Wryk, Opowieść mojej mamy. Ocalić rodzinną historię od zapomnienia, Znak Horyzont, Kraków 2023; Aleksandra Pietrowicz, Życie pod lupą bezpieki. Działania aparatu bezpieczeństwa wobec Edwarda Serwańskiego (artykuł w ramach projektu badawczego IPN „Aparat bezpieczeństwa wobec środowisk twórczych, naukowych i dziennikarzy”, dostęp:
https://czasopisma.ipn.gov.pl/index.php); Edward Serwański, Irena Trawińska, Zbrodnia niemiecka w Warszawie 1944r.
Uwagi:
Podczas Powstania Warszawskiego organizował odcinek „Attoza” w rejonie ul Elektoralnej na obszarze X Zgrupowania por. Leona Gajdowskiego „Ostoi”.
