Niepublikowane niemieckie archiwalia z francuskiego ECPAD w Muzeum Powstania Warszawskiego i Instytucie Pileckiego

Porozumienie udostępnia polskim instytucjom unikalne, dotąd nieznane w Polsce fotografie z czasów II wojny światowej, otwiera dostęp do ogromnych zasobów francuskiego archiwum i rozpoczyna współpracę o dużym znaczeniu dla badań nad polską historią.

W spotkaniu uczestniczyli Étienne de Poncins, Ambasador Nadzwyczajny i Pełnomocny Republiki Francuskiej w Rzeczypospolitej Polskiej, Karol Madaj, Dyrektor Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, oraz Jan Ołdakowski, Dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.

Porozumienie opiera się na trzech filarach:

• Unikalne fotografie i ich naukowe opracowanie. Do Instytutu Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego trafiły niemieckie fotografie reporterskie z czasów II wojny światowej, które w Polsce pozostawały dotąd szerzej nieznane. Dokumentują one kampanię wrześniową 1939 roku, okupowaną Polskę oraz dzisiejsze tereny Ukrainy
  i Białorusi. W wielu przypadkach zachowały się pełne sekwencje negatywów, a nie tylko pojedyncze kadry wyselekcjonowane przez niemiecką propagandę. Obie instytucje wspólnie poddadzą materiały krytycznej analizie, identyfikacji
  i katalogowaniu, a następnie udostępnią je badaczom.
• Dostęp do ogromnych zasobów francuskiego archiwum. Porozumienie otwiera polskim historykom drogę do jednego z największych wojskowych archiwów audiowizualnych w Europie. Wspólnie z francuskim partnerem zasoby ECPAD będą udostępniane w czytelniach Instytutu Pileckiego i Muzeum Powstania Warszawskiego, a więc na miejscu w Polsce.
• Początek długofalowej współpracy. To pierwsze tak szerokie partnerstwo polskich instytucji z ECPAD. Stanowi podstawę dla kolejnych kwerend, projektów badawczych, programów stypendialnych i wspólnych publikacji. Wspólna praca nad historią II wojny światowej wpisuje się w ideę Trójkąta Weimarskiego i staje się płaszczyzną dialogu między Warszawą, Paryżem i Berlinem. Planowana jest wystawa fotografii prezentowana w Paryżu, Berlinie i Warszawie, będąca refleksją nad doświadczeniem
  II wojny światowej w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę.

Co trafiło do polskich instytucji

W ramach umowy do polskich instytucji w pierwszej części współpracy trafił zbiór składający się z:

• 23 albumów fotograficznych (ok. 1 200 zdjęć),
• 3 431 fotografii z lat 1939–1940 (w tym rejestracji z kampanii wrześniowej),
• 5 701 fotografii dokumentujących okres 1940–1945,
• 41 filmów dokumentalnych i operacyjnych, w tym kronik „Die Deutsche Wochenschau” oraz produkcji wytwórni UFA.

W zbiorach znajdują się m.in. materiały wojsk lądowych Wehrmachtu (seria DAT), marynarki wojennej (DAM) oraz rejestracje lotnicze Luftwaffe (DAA, LFT).

O archiwum ECPAD

ECPAD, czyli francuskie Centrum Komunikacji i Produkcji Audiowizualnej Departamentu Obrony, gromadzi i udostępnia archiwa audiowizualne francuskich sił zbrojnych od 1900 roku do czasów współczesnych. Zasób liczy około 3,5 miliona fotografii i 16 800 filmów. Obejmuje m.in. dokumentację I i II wojny światowej, wyzwolenia Francji, wojen w Indochinach i Algierii, a także materiały dotyczące NATO i operacji ONZ. Osobną część stanowi tzw. kolekcja niemiecka: materiały niemieckich kompanii propagandowych (Propagandakompanien), które po kapitulacji III Rzeszy w 1945 roku zostały zabezpieczone przez armię amerykańską, a następnie podzielone między aliantów. Członkami kompanii byli m.in. fotografowie i operatorzy z profesjonalnym doświadczeniem.

Na mocy porozumienia Ministerstwa Propagandy z Wehrmachtem kompanie włączono w struktury niemieckich sił zbrojnych i towarzyszyły one wojskom podczas kolejnych kampanii. Kolekcja niemiecka w ECPAD liczy ponad 353 tys. fotografii oraz 1 128 tytułów filmowych, w tym 171 wydań kroniki filmowej „Die Deutsche Wochenschau” i około 946 filmów dokumentalnych oraz tzw. Kulturfilme z lat 1927–1945.

Walki o stolicę i zniszczenia wojenne

W ramach prezentacji studyjnej Muzeum Powstania Warszawskiego przedstawiło unikalne materiały wizualne ukazujące operacyjne przygotowania Wehrmachtu oraz skalę zniszczeń Warszawy we wrześniu 1939 roku. Zaprezentowano m.in. ujęcia niemieckich żołnierzy nanoszących inskrypcje na bombach lotniczych przed nalotami, a także bezpośrednie skutki bombardowań, w tym ruiny Gmachu Chemii Politechniki Warszawskiej przy ul. Noakowskiego 3. Obraz wojennych zniszczeń dopełniają kadry z prawobrzeżnej Warszawy, przedstawiające żołnierzy pozujących na zdemontowanych elementach karuzeli na tle uszkodzonych kamienic przy ul. Grochowskiej, Kordeckiego i Komorskiej.

Szczególne miejsce w prezentowanym zbiorze zajmują świadectwa dramatu ludności cywilnej w ostatnich dniach obrony stolicy. Na fotografiach utrwalono ucieczkę mieszkańców z rejonu walk na Ochocie pod nadzorem niemieckich posterunków na terenie cegielni przy Gliniankach Szczęśliwickich, a także obecność oddziałów Wehrmachtu w tym rejonie. Pokaz zamykają ujęcia z końca września 1939 roku, ukazujące warszawiaków wśród ruin zabudowy nieopodal kina dźwiękowego „Strzelec” na Okęciu, vis-à-vis głównego wjazdu do zakładów PZL.

Etapy opracowania i zasady udostępniania zasobu

Wszystkie pozyskane materiały archiwalne zostaną włączone do cyfrowego repozytorium Instytutu Pileckiego oraz Muzeum Powstania Warszawskiego. Proces digitalizacji i wprowadzania metadanych prowadzony będzie etapami:

• Dostęp online: miniatury fotografii wraz z naukowym aparatem krytycznym
  i metadanymi będą sukcesywnie udostępniane w katalogu cyfrowym Instytutu Pileckiego oraz w Fototece Muzeum Powstania Warszawskiego.
• Dostęp stacjonarny: pełne odwzorowania cyfrowe w wysokiej rozdzielczości będą udostępniane badaczom do celów naukowych i edukacyjnych w czytelniach Instytutu Pileckiego w Warszawie i Berlinie oraz w archiwum Muzeum Powstania Warszawskiego.

Obie instytucje będą udostępniały tożsamy zbiór w ramach spójnego systemu metadanych.

Fot. Michał Zajączkowski/Muzeum Powstania Warszawskiego