„Powstanie Warszawskie 1944” wraca do Maczkowa
W dniach 14–16 września 2026 roku delegacja Muzeum Powstania Warszawskiego odwiedziła Dolną Saksonię - region szczególnie ważny dla polskiej historii. Głównym punktem wizyty było otwarcie wystawy „Powstanie Warszawskie 1944” w Forum der Oberschule in Haren (Ems).
15 września ekspozycję otworzył dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego Jan Ołdakowski, a historyczne wprowadzenie wygłosił Rüdiger Ritter, kierownik Centrum Dokumentacji i Spotkań Haren/Maczków.
W uroczystości uczestniczyli również m.in. Markus Honnigfort, burmistrz Haren (Ems) i pierwszy zastępca burmistrza Dieter Sturm, Richard Tieskens, szef zarządu Maczek Memorial Breda, Bonnie Weijers, dyrektor zarządzający Airborne Museum Hartenstein, oraz Martin Koers, dyrektor Miejsca Pamięci Esterwegen, Zbigniew Leszczyński, Pełnomocnik ds. relacji polsko-niemieckich Powiatu Emsland, przedstawiciele Instytutu Polskiego w Düsseldorfie - dyrektor Rafał Sobczak i Agnieszka Fröhlich, a także reprezentant Instytutu Pileckiego Mateusz Fałkowski, zastępca dyrektora oddziału.
Prezentacja wystawy w Forum der Oberschule w Haren stanowi na nas symboliczny pomost łączący przeszłość z teraźniejszością (...) Jestem ogromnie poruszony i wdzięczny za możliwość pokazanie wystawy w tym miejscu. To wyjątkowy powrót do wspólnej, polsko-niemieckiej historii i dialogu.
Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego
Podczas wizyty delegacja odwiedziła także miejsca szczególnie ważne dla historii polskich dipisów i Powstańców Warszawskich, m.in. Oberlangen oraz polskie kwatery na cmentarzach w Meppen i Groß Fullen.
Wystawa będzie dostępna do 11 grudnia 2026 roku.
Nieprzypadkowe miasto
Wiosną 1945 roku wojna w Europie dobiegała końca. Wojska alianckie wyzwalały kolejne obozy jenieckie, obozy koncentracyjne i miejsca pracy przymusowej. Na terenach zajętych przez aliantów znalazły się setki tysięcy ludzi, którzy w wyniku wojny zostali poza granicami swoich krajów. Byli wśród nich byli więźniowie, robotnicy przymusowi i jeńcy wojenni. Określano ich mianem displaced persons (osób przemieszczonych, w skrócie DP, a w języku potocznym „dipisów”).
Szczególnie wielu Polaków znalazło się w północno-zachodnich Niemczech, które po zakończeniu wojny znalazły się pod administracją brytyjską. Na początku drugiej połowy maja 1945 roku w samym Emslandzie, regionie położonym przy granicy z Holandią, przebywało około 60 tysięcy Polaków - cywilnych dipisów oraz żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
W dowództwie 1. Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka pojawił się wówczas pomysł utworzenia na tym terenie polskiej enklawy, w której przesiedleni Polacy mogliby znaleźć bezpieczne miejsce do życia. Brytyjczycy poparli ten plan. 19 maja 1945 roku 1. Dywizja Pancerna została przeniesiona do Emslandu, a Polakom powierzono administrację rozległego obszaru liczącego około 6500 km².
Maczków - polskie miasto w Niemczech
Jednym z najważniejszych miejsc polskiej enklawy stało się Haren - niewielkie niemieckie miasto nad rzeką Ems. Aby zrobić miejsce dla napływających Polaków, większość niemieckich mieszkańców została wysiedlona do okolicznych miejscowości. Wkrótce do Haren zaczęli przyjeżdżać Polacy z różnych części brytyjskiej strefy okupacyjnej.
Wśród około 5 tysięcy nowych mieszkańców byli byli Powstańcy Warszawscy uwolnieni z niemieckich obozów jenieckich. Były wśród nich również kobiety - uczestniczki Powstania Warszawskiego, które trafiły do Stalagu VI C w Oberlangen. Do miasta na pewien czas przyjechali także m.in. Józef Szajna, późniejszy reżyser i artysta, oraz Leon Schiller, który po wyzwoleniu z Oflagu VIIIA Murnau zamieszkał w Haren. Wielu mieszkańców stanowili również Polacy pochodzący z Kresów Wschodnich, którzy nie mogli wrócić do swoich rodzinnych miejscowości znajdujących się po wojnie w granicach Związku Sowieckiego.
Początkowo miasto otrzymało nazwę Lwów. Wobec protestów sowieckich i nacisków Brytyjczyków zdecydowano jednak o jej zmianie. 23 czerwca 1945 roku odwiedził je Naczelny Wódz, gen. dyw. Tadeusz Bór-Komorowski. To wtedy Haren otrzymało nazwę Maczków, upamiętniającą gen. Stanisława Maczka i jego 1. Dywizję Pancerną. Zmieniono również herb miasta oraz nazwy ulic, które odtąd przypominały o polskiej historii i pochodzeniu mieszkańców.
Miasto, które żyło po polsku
Maczków szybko przestał być jedynie miejscem tymczasowego pobytu. Dla ludzi, którzy przeżyli wojnę, niewolę i utratę rodzinnych domów, stał się namiastką normalnego życia.
Powstały tu szkoły i przedszkola, działała polska parafia, straż pożarna, warsztaty, sklepy i usługi. Funkcjonowały również gazety, księgarnia oraz życie artystyczne. W mieście działało ponad 14 polskich grup teatralnych i rewiowych. Swoją działalność prowadził tu także Teatr Ludowy im. Wojciecha Bogusławskiego, zorganizowany przez Leona Schillera.
Życie toczyło się również wokół najważniejszych wydarzeń rodzinnych. W polskiej parafii udzielono 289 ślubów, odbyło się 101 pogrzebów, a w Maczkowie urodziło się 497 polskich dzieci.
Fotografia ślubna. Nazwiska nowożeńców nie są niestety znane. Autor NN, ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego
Powstańcy Warszawscy w Maczkowie
Dla części mieszkańców Maczkowa wojna nie skończyła się wraz z kapitulacją Warszawy.
Po upadku Powstania Warszawskiego tysiące jego uczestników zostały wywiezione do niemieckich obozów jenieckich. Po wyzwoleniu wielu z nich trafiło do polskich ośrodków dla dipisów na terenie brytyjskiej strefy okupacyjnej. Jednym z takich miejsc był Maczków. Wśród jego mieszkańców znalazły się również kobiety-powstańcy wyzwolone ze Stalagu VI C w Oberlangen.
Dlatego historia Maczkowa jest także częścią historii Powstania Warszawskiego. Dla wielu jego uczestników był to pierwszy przystanek po wojnie. Miejsce, w którym po miesiącach walki i niewoli mogli rozpocząć życie na nowo.
Koniec Maczkowa
Polska enklawa w Emslandzie od początku miała jednak charakter tymczasowy. Sytuacja polityczna szybko się zmieniała. W 1945 roku państwa zachodnich aliantów przestały uznawać rząd RP na uchodźstwie i uznały rząd w Warszawie. Z Emslandu zaczęli wyjeżdżać polscy cywile, część emigrowała, część decydowała się na powrót do Polski. Od 1946 roku obszar opuszczało także polskie wojsko, a w 1947 roku ostatnie polskie jednostki zostały wycofane z kontynentu do Wielkiej Brytanii.
Polska administracja Maczkowa utrzymała się jeszcze przez kilka miesięcy. 10 września 1948 roku władzę nad miastem ponownie objęli Niemcy, a nazwę Maczków zastąpiono nazwą Haren. Tym samym zakończył się trwający od 1945 roku „czas Polaków” w tym miejscu.
Maczków: enklawa polskości w okupowanych Niemczech. Autor NN, ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego
*******************************************
Opis wystawy
„Powstanie Warszawskie 1944” to jedna z najważniejszych zagranicznych wystaw Muzeum Powstania Warszawskiego. Przedstawia historię Warszawy podczas II wojny światowej – od życia przed wojną, przez okupację niemiecką, terror, funkcjonowanie Polskiego Państwa Podziemnego i Powstanie Warszawskie, aż po odbudowę miasta po 1945 roku.
Wystawa składa się z ponad 70 paneli ekspozycyjnych, trzech gablot z eksponatami oraz pokazu filmowego „Miasto Ruin”.
Fot. Wioletta Odalska-Sobczak/Muzeum Powstania Warszawskiego
_______________________________________
Organizatorzy:
- Muzeum Powstania Warszawskiego
- Miasto Stołeczne Warszawa
Współorganizator:
Partnerzy:
- Inselmühle Haren – Centrum Dokumentacji i Spotkań Haren-Maczków
- Instytut Polski w Düsseldorfie
- Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie
- Fundacja Konrada Adenauera
Partnerzy Muzeum:
- Mecenas: PZU
- Partner Strategiczny: PGE
- Partner: Fundacja PZU
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura inspirująca 2026-2027.
