Powrót do Archiwum Historii Mówionej
Janusz Zaboklicki „Wilson”
Janusz Zaboklicki
pseudonim
„Wilson”
stopień
zastępca dowódcy plutonu, plutonowy podchorąży
formacja
Dywizjon I Pułku Szwoleżerów
dzielnica
Mokotów


Janusz Zaboklicki. Urodzony 6 sierpnia 1921 roku w Warszawie. Pseudonim „Wilson”. W Powstaniu [byłem] w stopniu plutonowego podchorążego, [jako] zastępca dowódcy plutonu w I Pułku Szwoleżerów, stacjonowaliśmy na ulicy Belgijskiej.

  • Jak wyglądało pana życie przed wojną?


Krótko trwało życie przed wojną. Mieszkaliśmy w Grudziądzu. Ojciec mój był podpułkownikiem artylerii, był dowódcą 16. pułku, pięć lat chyba przed Powstaniem poszedł na emeryturę, a ja kończyłem gimnazjum w Grudziądzu. Potem wybuchła wojna.

  • Miał pan rodzeństwo?


Tak, miałem brata, brat zginął w czasie Powstania. Młodszy był pięć lat ode mnie.

  • Jaka atmosfera panowała w gimnazjum w Grudziądzu?


Była bardzo dobra, ale to nie miało nic wspólnego, bo przecież nie zanosiło się na wojnę, więc była koleżeńska, młodzieżowa.

  • Pamięta pan jakieś uroczystości szkolne albo państwowe, w których braliście udział?


Z pamięcią moją jest w tej chwili słabiutko. Pamiętam, bo przecież były uroczystości, były święta nie tylko pułkowe, bo mój ojciec był dowódcą 16. pułku artylerii, zanim poszedł na emeryturę, tak że miałem trochę kontakt z armią, z wojskiem, uczyłem się jeździć konno u ojca w pułku. Przed wojną ojciec poszedł na emeryturę, troszkę się to skończyło.

  • Opowiadał tata o wojnie 1920 roku?


Owszem, opowiadał, miał trochę przeżyć. Nawet miał takie historie, że chcieli ich Ruscy spalić, tylko nie zdążyli, bo ich zapakowali do jakiejś chałupy, obłożyli słomą, tylko nie zdążyli podpalić, bo nasi się tam pojawili i kota im popędzili. Potem był w służbie czynnej, doszedł do dowódcy 16. pułku artylerii polowej w Grudziądzu i tam poszedł na emeryturę.

  • Ale rodzice pochodzili z Warszawy?


Tak, i ojciec, i matka. Ale ponieważ ojciec był wojskowy, to ich po Polsce troszkę ciągnęło. Ojciec był w Toruniu, w Płocku i jeszcze gdzieś, tylko już zapomniałem, bo w tej chwili z pamięcią jest słabiutko.

  • A pan kiedy przyjechał do Warszawy pierwszy raz?


Do Warszawy przyjechałem w 1939 roku, bo wybierałem się na studia na Politechnikę i przyjechałem na kurs przygotowawczy do egzaminu (to był chyba sierpień) i już tutaj zostałem. Co prawda po miesiącu ruszyłem w pochód razem ze wszystkimi na wschód.

  • Sam wybuch wojny jak pan zapamiętał?

 

Właśnie ruszyłem na wschód, bo wszystko towarzystwo z Warszawy jechało i nie tylko z Warszawy, wszyscy jechali na wschód. Ja się wybierałem do podchorążówki, na jesieni miałem iść, więc że jedziemy do wojska krew lać za ojczyznę i bronić. W Warszawie, jak się zaczął ten cały galimatias, to też się zmobilizowałem i poszedłem na wschód do wojska, cały czas szedłem do wojska, bo i tak miałem iść na jesieni do podchorążówki. Do wojska nie doszedłem, natomiast pod Lwowem chyba już, to niedaleko Lwowa było, jak wojska rosyjskie przyszły nam na pomoc, to żeśmy się zawrócili w tył zwrot i wróciłem do Warszawy. I tu, w Warszawie, całą okupację przetrwałem.



  • Spotkał się pan wtedy z rodzicami i z bratem?


Tak, brat był jeszcze, bo brat zginął później. Ojciec był podpułkownikiem artylerii i był internowany na Węgrzech, a matka była dentystką i pracowała w Warszawie, bo przedtem żeśmy w Grudziądzu mieszkali i tam pracowała, a jak się wojna zaczęła, to przyjechała do Warszawy. Tutaj ciotkę mieliśmy, u ciotki na Bielanach żeśmy mieszkali i mama pracowała i nas utrzymywała.

  • Mama pracowała u kogoś czy miała swój gabinet?


Nie, pracowała u kogoś.

  • Jak wyglądało życie podczas okupacji?

 

Dosyć ponuro było, ale dało się jakoś żyć. Pracowałem w Zakładach Ostrowieckich, niedaleko dworca są te zakłady ostrowieckie, stoją jeszcze.

  • Co to były za zakłady?


Kolejowe, duże zakłady, parowozy tam budowaliśmy Niemcom. Dosyć to opornie szło i wolno, dopiero pod koniec okupacji pierwszy parowóz opuścił zakłady.

  • W międzyczasie chodził pan też do szkoły?


Tak. Chodziłem do Wawelberga. Wawelberga skrócili, bo to była trzyletnia szkoła. Niemcy po dwóch latach zlikwidowali tę szkołę, tak że dopiero po powrocie po wojnie kończyłem trzeci rok, tak że dyplom mam.

  • Jak dało się pogodzić tę szkołę z pracą?


Jakoś się to [pogodziło], jeździło się do pracy. Początkowo zacząłem Wawelberga i robiłem pierwszy rok, a pracowałem na Chmielnej w sklepie elektrotechnicznym, lampy sprzedawałem, żarówki i tak jakoś się przebidowało.


  • Od kiedy uczestniczył pan w konspiracji?


Zacząłem na przełomie 1941/42. Skończyłem szkołę podchorążych rezerwy...

  • Kto pana wprowadził do konspiracji?

 

Do konspiracji wprowadził mnie późniejszy mój dowódca, Tyszkiewicz. On był już wtedy podchorążym i to był chyba 1942 rok, od 1942 roku.

  • A szkoła, którą pan kończył była też konspiracyjna?


Tak, naturalnie, to był I Pułk Szwoleżerów, bo wykładowcy-oficerowie to była rezerwa właśnie z I Pułku Szwoleżerów, tak że myśmy się nawet nazywali potem I Pułk Szwoleżerów dla tradycji.

  • Jak wyglądały szkolenia?


Wykłady były prowadzone w niedużych grupach, po pięć, sześć osób. W różnych miejscach Warszawy żeśmy się spotykali. Po roku odbył się egzamin, było dwóch czy trzech – też konspiracyjnych – dowódców, tak że było bardzo oficjalnie. Nawet ukończyłem ten kurs jako prymus, tak mi się jakoś powiodło. Potem już do Powstania tośmy się spotykali tylko od czasu do czasu, żeby kontakt był i ręka na pulsie, co się gdzie dzieje i tak dalej.

  • Na czym polegała pana praca w konspiracji?


Pracowałem w Zakładach Ostrowieckich, byłem hartownikiem, hartowałem wszystko, co się dało, a jeżeli chodzi o [konspirację], były kontakty, gdzie starsi oficerowie i podchorążowie udzielali nam informacji, szkolili nas po prostu, były zajęcia odnośnie składu armii, organizacji, broni, uczyliśmy się o broni, o pistolecie, o karabinie, tak że byliśmy na bieżąco.

  • Brał pan może udział w jakiejś akcji?


Nie, przed Powstaniem nie.



  • A pana ojciec wrócił do Polski?


Po internowaniu wrócił do Polski. Ojciec był podpułkownikiem, był dowódcą 16. pułku artylerii w Grudziądzu.

  • Ale w czasie okupacji był w Grudziądzu?


Nie, był na Węgrzech, był internowany, tak że dopiero po wojnie wrócił do Grudziądza.

  • Gdzie zastał pana wybuch Powstania?

 

Myśmy się spotkali na stadionie Wojska Polskiego, to znaczy na jakieś poprzedniej ulicy było zgrupowanie, a na stadion to żeśmy wystąpili jako już zgrana grupa, z kilkoma pistoletami na cały pluton ruszyliśmy na stadion Wojska Polskiego i tam naokoło żeśmy oblecieli, bo tutaj był obstrzał. Potem się zaczął zresztą jeszcze obstrzał ze szkoły stojącej na rogu [...]. Myśmy startowali na stadion przez taki dwumetrowy płot. Ja, który w życiu nie mogłem przeskoczyć metra dziesięć na gimnastyce, przez ten płot sam nie wiem, kiedy przeleciałem na drugą stronę, bo z Domu Harcerza zaczęli strzelać do nas, więc trzeba było się spieszyć. Po zajęciu stadionu wieczorem żeśmy się wycofali, bo nie bardzo się można było pokazywać na stadionie, bo był ogień z Domu Harcerza tu, na rogu i od tam, strony koszar. Nie wiem, jaki tam pułk był, ale w każdym razie ogień był, tak że nie bardzo można się było kręcić. Ale wieczorem żeśmy się wycofali.



  • Jakie mieliście zadanie?


Mieliśmy zaatakować (tam chyba I Pułk Szwoleżerów stoi) właśnie ze stadionu, od tyłu atakować, bo tam stali Niemcy, był jakiś oddział niemiecki. Do tego ataku nie doszło, bo nas przygwoździli na samym placu na stadionie. Nie można się było bardzo dostać, dopiero wieczorem żeśmy się stamtąd wycofali i wzdłuż Wisły żeśmy się wycofywali dalej.

  • I wtedy trafiliście na Belgijską?


To był chyba trzeci albo drugi dzień, bo trochę nad Wisłą żeśmy się trochę pętali, a potem wieczorem żeśmy przeszli na ulicę Belgijską, tam byli już nasi, że się tak wyrażę, i tam żeśmy zostali. Tam właśnie był I Pułk Szwoleżerów. To znaczy tak się nazywało, ale to był raczej szwadron I Pułku. Ale w każdym razie tą Belgijską żeśmy trzymali do samego końca. Niemcy trochę nas usiłowali wypędzić, ale im się jakoś szczęśliwie nie udało i przetrwaliśmy.

  • Był pan uzbrojony?

 

Tak, miałem pistolet, bo uzbrojenie nasze było dosyć podłe. To był jakiś austriacki, zapomniałem w tej chwili nawet, jak się nazywał.

  • Czy pan go dostał czy zdobył?


Nie, dostałem go po zajęciu ulicy Belgijskiej. Jak żeśmy tam się ulokowali, to był przydział, urzędowo dostał I Pułk parę sztuk i ja jako dowódca plutonu dostałem pistolet.



  • W jakich akcjach brał pan udział?


Trzymaliśmy tę Belgijską cały czas i stamtąd żeśmy wychodzili parę razy na dół, na Mokotów wychodziłem, byłem nawet pod Wilanowem, raz żeśmy wyszli w czwórkę żeśmy poszli na zwiady zobaczyć, co się dzieje, jak jest obstawiony Wilanów i jakoś nam się udało dojść, nie utłukli nas po drodze.

  • To było jeszcze w sierpniu?


Tak. A tak to już wszystko było na Belgijskiej ulicy, trzymaliśmy się i stamtąd od czasu do czasu wychodziło się na dół, raz na zwiady, drugi raz po pomidory, bo tam działki były, żeby było coś przekąsić.

  • A jak było z jedzeniem?

 

Słabo było, ale było, bo gdzieś dorwali jakieś magazyny czy z piekarni jakiejś... w każdym razie były kluski i była mąka. Z mąką to było niespecjalnie, bo makaron był gotowy, wygodniejszy do konsumpcji i łatwiejszy do przeróbki, w każdym razie jakoś się dało... Poza tym była bardzo cenna rzecz – to były ogródki działkowe. Na dół, jak się Belgijską schodzi tam były ogródki i myśmy tam podkradali, nie pytając się o pozwolenie działki, pomidory, ogórki, tak że trochę jedzenia było.



  • A pamięta pan zrzuty?


Pamiętam, ale nic nie spadło do nas.

  • Miał pan kontakt z bratem w czasie Powstania?


Nie, nie miałem. Brat był tutaj, w Śródmieściu i tu zginął.

  • W jakim zgrupowaniu był brat?


„Gustaw”.

  • A jak miał brat na imię?


Wojciech, Wojciech Zaboklicki.

  • Miał pan jakiś kontakt z rodziną w czasie Powstania?


Nie, nie miałem. Brat był w czasie Powstania, ojciec był internowany na Węgrzech, bo był w obozie jenieckim, a matka była dentystką i była na Bielanach.

  • Z jaką reakcją ludności cywilnej się pan spotykał?

 

To było bardzo pozytywne, nie mieliśmy absolutnie żadnych kłopotów, chętnie nam pomagali, jakieś jedzenie, nie-jedzenie, coś takiego kombinowali, tak że pod tym względem – każdym razie ci, z którymi ja się spotykałem – nie było żadnych kłopotów.



  • A spotkał pan w czasie Powstania przedstawicieli innych narodowości?


Nie.

  • Braliście może Niemców do niewoli?


Nie, myśmy nie brali.

  • A jak pan zapamiętał Niemców?


Niemców pamiętam z czasów okupacji. [Kiedy] pracowałem w Zakładach Ostrowieckich, moim kierownikiem był spolszczony trochę Niemiec. Zresztą bardzo sympatyczny był i w każdym razie nie wyglądał na Niemca, aczkolwiek był z Berlina, ale był jak człowiek. Poza tym miałem już tylko kontakt, jak szedłem do niewoli.

  • A z kim się pan przyjaźnił podczas Powstania?


Miałem sporo kolegów. Łatwiej byłoby wymienić tych, z którymi się specjalnie nie... Nie mogę powiedzieć. Była zgrana grupa, w każdym razie to wszystko byli mili i sympatyczni koledzy.

  • A jak spędzaliście czas wolny, jeśli był taki?


Jak to nazwać...? Myśmy na Belgijskiej siedzieli i czas wolny to był taki, że człowiek przyszedł i położył się na przykład na chwilę na łóżku, bo tak to była stale służba cały czas, trzeba było albo patrole..., albo siedzieć z lornetką i kapować, czy Szkopy gdzieś nie idą. No i od czasu do czasy wypady, wyjścia, aż do Wilanowa żeśmy chodzili po jakieś owoce, żeby czasem coś zdobyć.

  • Czytał pan może prasę podziemną?


Tak, jak coś było, to się czytało.

  • Dyskutowaliście między sobą o zamieszczanych tam artykułach?


Specjalnie to nie. Nie było właściwie nic takiego konkretnego, żeby dyskutować, więc czytało się te wiadomości, dzieliło się swoimi uwagami jakimiś, ale jakichś takich naukowych dysput żeśmy nie prowadzili, nie było po prostu okazji.

  • A miał pan może okazję słuchać radia?


Było tam radio, ale od czasu do czasu tylko żeśmy słuchali. Dowódca miał u siebie, ale u niego znowuż się nie przesiadywało.

  • A jak wyglądało życie codzienne, na przykład jak było z higieną, z myciem się?


Gdzieś było w piwnicy... W tej chwili nie mogę sobie przypomnieć, ale nie było tak tragicznie, że kieliszek wody na cały dzień czy coś takiego. Pod tym względem żeśmy byli w lepszej sytuacji niż ci, co byli w Śródmieściu albo na Starym Mieście, bo tamci to już byli zupełnie pozbawieni, w każdym razie w dużych ilościach nie mogli korzystać.

  • Gdzie spaliście?


Myśmy kwaterowali – nasz oddział, I Pułk Szwoleżerów – na Belgijskiej 6, [tam] mieliśmy lokal. Ktoś wybył, nie wiem, z jakich powodów, w każdym razie lokal był i paru nas tam spało. Były porozrzucane lokale w różnych domach na Belgijskiej, bo właściciele głównie mieszkali w piwnicach na wszelki wypadek, tak że myśmy mieli do dyspozycji całe chaty, tak że tylko po prostu się uzgadniało z właścicielem, jeżeli był, że się będzie w jego mieszkaniu urzędowało, i się zgadzali.

  • Uczestniczył pan w czasie Powstania w życiu religijnym?

 

Była kiedyś jaka msza, ale specjalnego w każdym razie w naszym oddziale nie było. Kiedyś (nie pamiętam w tej chwili, co to była za uroczystość) ksiądz jakiś pofatygował się do nas i jakąś mszę nam odprawił. Myśmy byli w o tyle szczęśliwych warunkach, że tutaj, na Mokotowie na początku było zupełnie kulturalnie, powiedziałbym, tak że można i do kościoła było chodzić, i zbierać z działek pomidory, bo właściciele specjalnie się nie kwapili, a myśmy naturalnie nie hurtem, ale na obiad parę pomidorów [wzięli] z jakiejś działki. Pod tym względem było kulturalnie, tylko tyle, że z pieczywem było gorzej. Już w tej chwili nie pamiętam, jak to się odbywało, ale z pieczywem było słabo.


  • Jakie jest pana najgorsze wspomnienie z Powstania?


Miałem kiedyś takie zacięcie. Szedłem z jednego budynku do drugiego i przez podwórze trzeba było przejść. Jak tylko wyskoczyłem na podwórko, to akurat zaczął się obstrzał z granatników z Belgijskiej ulicy, więc tylko cofnąłem się i przyznam się szczerze, że przestraszyłem się, aczkolwiek nie było takiego bezpośredniego powodu. [...] Nie mogłem się ruszyć dłuższy czas, stałem, czekałem, aż się skończy strzelanina, bo byliśmy pod obstrzałem przez jakąś godzinę, granatnik nas obstrzeliwał, ale był taki moment, że nie mogłem się ruszyć po prostu. A tak to jakoś się trzymałem, bo nie miałem jakichś specjalnych komplikacji.

  • A najlepsze wspomnienie?


Na początku (to chyba był 3 sierpnia) byłem awansowany na plutonowego podchorążego. I to wszystko, bo tak, to nie było jakichś atrakcyjnych historii poza tym, że się nieraz gadało z kolegami to tu, to tam, ale jakichś ekstra historii to nie było.

 

  • A jak wyglądało to awansowanie, pamięta pan?


Skromnie się to odbyło. Była zbiórka i dowódca wyczytał paru takich bohaterów, którym jakieś wyróżnienia dawali, a ja dostałem stopień plutonowego. Uroczystości żadnych nie było, nie było czym oblać. Co prawda udało nam się potem kiedyś na Belgijskiej dorwać jakąś skrzynkę koniaku, bo Szkopy mieszkały trochę niżej i gdzieś żeśmy wypatrzyli skrzynkę, coś było dziesięć butelek chyba koniaku. Tośmy spożytkowali, bo trzeba było się wzmocnić duchowo i zabezpieczyć przed grypą czy jakimś innym świństwem. Ale oddział był duży, to nie wypiło się w paru.



  • Czy jest jakiś obraz, który szczególnie utkwił panu w pamięci z Powstania?


Nie, nic takiego ekstra. Jeden to już panu mówiłem, że jak miałem przechodzić przez podwórze, a rozpoczął się ostrzał z granatnika, to mnie władzę w nogach odjęło i z trudem wróciłem do piwnicy, z której wyszedłem. Nie był to duży odcinek, jakieś ze trzy metry, i nie mogłem się przez jakiś czas ruszyć, tak mi się nogi trzęsły. Zupełnie nie wiem, czym to było spowodowane, bo bywały i inne gorsze sprawy, gorsze momenty i jakoś człowiek przetrzymywał, a tutaj taki głupi wypadek i...

  • Z jakimi trudnościami wiązała się pana służba?


Trudności nie było, bo nie było zbyt wytworne jedzenie, ale było, bośmy gdzieś tam zachachmęcili jakiś worek kaszy czy coś takiego, już nie pamiętam w tej chwili, w każdym razie była strawa. Nie pamiętam w tej chwili, jak z chlebem było, czy dostawało się gdzieś skądś chleb, czy...?

  • A jak wyglądała kapitulacja?

 

Kapitulacja wyglądała dosyć smutno. Byłem na Belgijskiej, jak mówiłem, i zostało nas paru, chyba jedna drużyna została z dowódcą naszego oddziału, bo reszta wychodziła nocą, wycofywali się kanałami, a myśmy zostali jako ubezpieczenie i po prostu nie zdążyliśmy już wyjść. To znaczy byśmy zdążyli, bośmy do kanału wskoczyli jeszcze, ale w kanale żeśmy siedzieli pół dnia. Już nie było możliwości przejścia, bo tam Niemcy zawalili i pilnowali. Zresztą przy tym także nie było można wyjść, a tu wycofać się nie mogliśmy w kierunku Mokotowa, bo było zawalone, kanał był zawalony. W związku z tym żeśmy się poddali. Już nie pamiętam, jak to było, ale chyba było ogłoszone, że jest koniec, likwidujemy się, no i Niemcy nas wyciągnęli, to znaczy sami żeśmy wyszli, tylko tyle, że pod obstawą, „prezentuj broń”...

  • Którędy opuszczaliście Warszawę?


Przeszliśmy Żwirki i Wigury chyba, na Mokotowie żeśmy przeszli do ulicy, gdzie żeśmy mieli pierwszy...

  • Szliście w kierunku Okęcia, tak?


W kierunku Okęcia, tak, tylko nie pamiętam w tej chwili, jak z tego Okęcia żeśmy szli dalej. Pamięć ludzka zawodna jest.



  • Do jakiego obozu pan trafił?


W Ożarowie.

  • Był pan w Pruszkowie?


Nie, w Pruszkowie chyba nie byłem, myśmy chyba od razu do Ożarowa... A może i w Pruszkowie, a z Pruszkowa do Ożarowa.

  • Gdzie pan był wysłany z obozu przejściowego?


Do Sandbostel. Wsiedliśmy w wytworny pociąg, dobrze resorowany, i pojechaliśmy przez Berlin do Sandbostel.

  • Ile czasu trwała podróż?


Prawie dobę żeśmy jechali i tam nas wyładowali.

  • Jakie warunki panowały w obozie?


W obozie były moim zdaniem nienajgorsze. Nie był to jakiś luksus, ale dało się jakoś przeżyć.

  • Tam doczekał pan wyzwolenia?


Tak. Stamtąd do Sandbostel przeszliśmy i w Sandbostel to dopiero była Kanada – wytworne baraki, prycze. Nie pamiętam tylko, czy na tych pryczach było coś do spania, czy tylko koc. Chyba nie było nic do spania.

  • Jak wyglądało pana wyzwolenie?


Nie było chyba żadnych uroczystości. Przyjechali (to byli Anglicy), otworzyli obóz i ogłosili nam, że jesteśmy wolni i niepodlegli. Chyba jako uroczystość był obiad zdaje się, ale tak to nie było nic takiego. Z pamięcią słabo jestem, ale jakoś sobie nie mogę przypomnieć.

  • Chciałby pan dodać coś na zakończenie na temat Powstania?


Miałem przyjemność walczyć na Mokotowie, gdzie były zupełnie kulturalne warunki, bo i nie było wielkiego bombardowania, i nie było jakichś większych ataków niemieckich, broni pancernej. Raczej taki kulturalny, że się tak wyrażę, przebieg tego Powstania. Było trochę nalotów, ale też nie były takie męczące, jak w Śródmieściu czy na Starym Mieście. Tak że można powiedzieć, że dobra Bozia opiekowała się powstańcami i jakoś dzięki temu udało nam się przetrwać.

  • A żałuje pan czegoś?


Żałuję tych, co zginęli.

Warszawa, 24 maja 2006 roku
Rozmowę prowadził Tomasz Żylski

Zobacz także


sanitariuszka

Zofia Skorupska „Bogusia”, „Bogumiła”

Zofia Skorupska urodzona 12 maja 1925 roku w Warszawie, pseudonim „Bogusia”, „Bogumiła”....

więcej
sanitariuszka

Leokadia Szczepańska „Loda”

W którym roku się pani urodziła? W 1924 roku w Warszawie. Proszę opowiedzieć o swojej rodzinie i...

więcej
łączniczka

Danuta Szlachetko „Wira”

Nazywam się Danuta Szlachetko z domu Banaszek, pseudonim „Wira”. Urodziłam się w lipcu 1929 roku w...

więcej
sanitariuszka

Teresa Łatyńska „Michalska”

Nazywam się Teresa Łatyńska, z domu Potulicka. Jestem architektem krajobrazu po SGGW.[Walczyłam] w batalionie...

więcej

Mieczysław Urbaniak

Zofia Skorupska „Bogusia”, „Bogumiła”