Masa Powstańcza, czyli przejazd rowerzystów ulicami Warszawy, tradycyjnie organizowany z okazji rocznicy Powstania Warszawskiego, odbędzie się już po raz dwudziesty. Tym razem podążymy szlakiem powstańczych walk na Ochocie i Mokotowie, a opowieść Marcina Strachoty przybliży wydarzenia z sierpnia i września 1944 roku w tych dzielnicach.
Masa Powstańcza wyruszy 2 sierpnia spod bram Muzeum Powstania Warszawskiego przy ul. Przyokopowej i skierujemy się na południe Warszawy.
Na Ochocie, odpowiadającej w znacznej części IV Obwodowi Okręgu Warszawa Armii Krajowej, przypomnimy miejsca, które w Powstaniu miały być zdobyte przez oddziały pod dowództwem ppłk. Mieczysława Sokołowskiego „Grzymały”. W czasie okupacji ochockie gmachy publiczne zostały w dużej mierze przekształcone w koszary Wehrmachtu, Waffen-SS i niemieckiej policji porządkowej (Schutzpolizei). Były to m.in. budynek Powszechnej Szkoły Publicznej nr 32 przy ul. Tarczyńskiej 8, Żeńskie Gimnazjum oraz Liceum im. Wandy z Posseltów Szachtmajerowej przy ul. Białobrzeskiej 44, II Męskie Gimnazjum i Liceum im. Hugona Kołłątaja przy ul. Grójeckiej 93, Dom Akademicki przy Placu Narutowicza, a także Szkoła Nauk Politycznych przy ul. Wawelskiej 56 i sąsiadujący z nią budynek Naczelnej Dyrekcji Lasów Państwowych przy Wawelskiej 52/54.
Zdjęcie z okresu II wojny światowej, Polska, Warszawa. Widok na kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie przy pl.Narutowicza. Widok z siedziby Policji Porządkowej (konnej Schutzpolitzei i żandarmerii) przy Akademickiej 5. Na placu widać przejeżdżające tramwaje i przechodzących ludzi. Fot. ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego.
Powstańcze oddziały usiłowały zdobyć wybrane punkty na Ochocie, jednak wielu żołnierzy zostało rannych lub poległo w starciach z wrogiem, w związku z tym Powstańcy zmuszeni byli wycofać się na pozycje wyjściowe. Niemcy ostrzeliwali karabinami maszynowymi budynki, z których spodziewali się ponownego polskiego natarcia. W tej sytuacji ppłk „Grzymała” zwołał nocną naradę sztabu Obwodu oraz części kadry oficerskiej (kontakt ze wszystkimi oficerami był niemożliwy). Zdecydowano o wyprowadzeniu polskich żołnierzy z Warszawy w stronę Lasów Sękocińskich, a następnie Lasów Chojnowskich, gdzie planowano dozbroić wojsko bronią z alianckich zrzutów.
Miniemy ul. Niemcewicza, skąd w nocy z 1 na 2 sierpnia 1944 roku kolumna licząca około 600 Powstańców wyruszyła spod bloków Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i udała się przez Szczęśliwice i Salomeę do Reguł, a następnie w stronę Pęcic, gdzie 2 sierpnia 1944 roku Polacy stoczyli bitwę z Niemcami. W walce zginęło wówczas ponad 30 Powstańców, około 60 dostało się do niewoli, a potem zostało rozstrzelanych.
Przypomnimy również historię tych, do których rozkaz komendanta Obwodu o odwrocie z Ochoty nie dotarł. Na trasie przejazdu porozmawiamy o dwóch ogniskach walk, które zasłynęły jako powstańcze reduty: Reducie Kaliskiej i Reducie Wawelskiej. Pierwsza związana była z przejęciem przez Polaków zabudowań fabrycznych i mieszkalnych Wytwórni Państwowego Monopolu Tytoniowego przy ul. Kaliskiej 1, gdzie walka z nieprzyjacielem trwała do 9 sierpnia 1944 roku. Druga to kompleks bloków mieszkalnych między ulicami Wawelską, Pługa, Mianowskiego i Uniwersytecką, gdzie Powstańcy bronili się do 11 sierpnia 1944 roku. Dzięki przekopowi w piwnicach około 80 obrońców wycofało się do Śródmieścia Południowego – byli pierwszym zwartym oddziałem powstańczym, który przeszedł kanałami.
Powstanie warszawskie. Kapitulacja. ul. Grójecka przy skrzyżowaniu z Kaliską. Wyjście ludności cywilnej z miasta. Fot. ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego.
Nie zabraknie także opowieści o pacyfikacji Ochoty, która zaczęła się 4 sierpnia 1944 roku wraz z przybyciem rosyjskiej, kolaboracyjnej formacji SS RONA. Jadąc ul. Grójecką, uczestnicy usłyszą m.in. tragiczną historię Zieleniaka, gdzie między 5 a 18 sierpnia 1944 roku funkcjonował obóz przejściowy dla ludności pacyfikowanej dzielnicy.
Zdjęcie wykonane prawdopodobnie w październiku 1939 roku, Polska, Warszawa, Ochota, ul. Grójecka 93. Gmach Publicznych Szkół Powszechnych. We wrześniu 1939 gmach stanowił część umocnień granic miasta; po kapitulacji Warszawy uszkodzony w partii dachów budynek zajęło Luftwaffe, tuż obok Niemcy umieścili magazyny intendentury lotniczej. Na fotografii budynek przy targowisku tzw. „Zieleniaku” z uszkodzonym dachem. Widok od strony ulicy Grójeckiej gdzie widać pozostałość barykad: przewrócone ogrodzenia, fragmenty wozów i zniszczony wagon tramwajowy. Po ulicy idzie żołnierz niemieckiego Wehrmachtu. Fot. ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego.
Na Mokotowie, który stanowił V Obwód Okręgu Warszawa AK dowodzony przez ppłk. Aleksandra Hrynkiewicza „Przegonię”, podobnie jak na Ochocie mieściły się liczne budynki koszarowe zajęte przez niemieckie wojska. Na trasie naszego przejazdu znajdą się ulice Racławicka, Rakowiecka, Woronicza i Puławska. Opowiemy o porażce działań powstańczych 1 sierpnia 1944 roku i wynikającej z tego decyzji dowództwa, by opuścić miasto. Pieczę nad oddziałami pozostałymi na Mokotowie objął wówczas ppłk Stanisław Kamiński „Daniel”, dowódca Pułku „Baszta”. Przejedziemy Aleją Niepodległości, gdzie wspomnimy o redutach Alkazar, Pudełko i Westerplatte, nie zapomnimy też o Reducie Magnet znajdującej się przy ulicach Belwederskiej i Promenady.
Fotografia z okresu okupacji niemieckiej w Warszawie. Mokotów. Umocniony wjazd na teren tzw.
SS - Stauferkaserne na ul. Rakowieckiej 4 widziany od strony nieparzystej strony ul. Rakowieckiej
(przy wylocie ul. Kazimierzowskiej). Widoczny budynek dawnego Sztabu Głównego WP - ul.
Rakowiecka 4a. Fot. Stefan Bałuk „Starba”, „Kubuś”/ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego.
Warszawa, 1 sierpnia 1945. Ulica Puławska w kierunku północnym. Pierwsza rocznica wybuchu
Powstania Warszawskiego. Uroczysty pochód z wieńcem do zbiorowej mogiły powstańczej w
Parku Dreszera. Na dalszym planie kościół pw. św. Michała u wylotu Dolnej. Fot. Ryszard Witkowski/ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego.
18 sierpnia 1944 roku na dowódcę obrony Mokotowa wyznaczono ppłk. Józefa Rokickiego „Karola”, który 22 sierpnia przybył kanałami ze Śródmieścia. W tym samym czasie oddziały AK stacjonujące w podwarszawskich lasach przybyły z odsieczą dla Mokotowa. Natarcie rozpoczęte w nocy z 18 na 19 sierpnia 1944 roku załamało się wobec silnej obrony niemieckiej; zginął wówczas m.in. ppłk „Grzymała”. Ostatecznie na Mokotów przedostało się około 370 żołnierzy, a kolejnej nocy dotarły jeszcze niewielkie grupy.
Głównym zadaniem nowego komendanta Mokotowa była reorganizacja sił Obwodu, a następnie wywalczenie połączenia z centrum miasta. 26 sierpnia 1944 roku przed północą ruszyło natarcie. W trakcie ciężkich walk, trwających trzy dni, nie udało się zrealizować żadnego z wyznaczonych celów. 1 września 1944 roku Niemcy przystąpili do ataku na oddaloną od centrum Mokotowa Sadybę. Następnego dnia opanowali ją, dzięki czemu uzyskali dostęp do ważnych arterii Dolnego Mokotowa – ulic Czerniakowskiej i Belwederskiej. Kolejnym celem wroga stały się Sielce, zdobyte 15 września 1944 roku; odtąd wschodnią linię obrony Mokotowa stanowiła ul. Belwederska. 21 września 1944 roku mokotowskie oddziały utworzyły 10 Dywizję Piechoty Warszawskiego Korpusu AK, a trzy dni później Niemcy przystąpili do szturmu generalnego na dzielnicę. 26 września 1944 roku ppłk Rokicki nakazał rozpoczęcie ewakuacji kanałami do Śródmieścia. Opowieść zakończy się historią kapitulacji Mokotowa 27 września 1944 roku i poprzedzającej ją dramatycznej ewakuacji części obrońców kanałami do Śródmieścia.
Kreśląc pętlę, zakończymy przejazd na ul. Przyokopowej przy Muzeum Powstania Warszawskiego.
Data: 2 sierpnia 2026 roku (niedziela)
Start: godz. 17.00, Park Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskiego
Udział bezpłatny, obowiązuje rejestracja: rejestracja.1944.pl
Przyokopowa – Prosta – Rondo Daszyńskiego – Towarowa – Pl. Zawiszy – Al. Jerozolimskie – Białobrzeska – Kopińska – Grójecka – Korotyńskiego – Mołdawska – Racławicka – Żwirki i Wigury – Rostafińskich – Boboli – Rakowiecka – Al. Niepodległości – Woronicza – Puławska – Waryńskiego – Al. Armii Ludowej – Wawelska – Krzyckiego – Raszyńska – Pl. Zawiszy – Towarowa – Rondo Daszyńskiego – Prosta – Przyokopowa
---
Organizatorzy: Muzeum Powstania Warszawskiego, Miasto Stołeczne Warszawa, Warszawska Masa Krytyczna
Mecenas Muzeum: PZU
Partner strategiczny Muzeum: PGE
Partner Muzeum: Fundacja PZU
Partner obchodów: Totalizator Sportowy
Partner wydarzenia: Orlen Termika
Patroni medialni: Polskie Radio, Czwórka
