19 maja 2026 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego gościł Andrzej Poczobut, niezależny dziennikarz i działacz mniejszości polskiej na Białorusi. Po ekspozycji oprowadził go Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego, zwracając szczególną uwagę na pamiątki związane z działalnością AK na Grodzieńszczyźnie.
Mieliśmy zaszczyt gościć Andrzeja Poczobuta, niezależnego dziennikarza i działacza mniejszości polskiej na Białorusi oraz wieloletniego więźnia sumienia reżimu Aleksandra Łukaszenki.
Po ekspozycji Muzeum oprowadzili go Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego oraz Paweł Ukielski i Dariusz Gawin, zastępcy dyrektora Muzeum Powstania Warszawskiego. Zwrócili oni szczególną uwagę naszych gości na pamiątki związane z działalnością AK na Grodzieńszczyźnie, rodzinnymi stronami Andrzeja Poczobuta.
W wizycie wzięli udział także żona dziennikarza Oksana oraz Mikołaj Falkowski, Prezes Zarządu Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie” im. Jana Olszewskiego.
Na niej znajduje się między innymi krzyż z grobu ppłk. Jana Wojciecha Kiwerskiego „Oliwy”, dowódcy 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, poległego 18 kwietnia 1944 r. w lasach mosurskich.
20 listopada 1989 roku pięciu żołnierzy Dywizji dokonało ekshumacji szczątków „Oliwy”. Zostały one przewiezione do Warszawy i 20 czerwca 1990 roku złożone na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w kwaterze „Zośki”.
Dębowy krzyż z grobu „Oliwy” również trafił do Warszawy i pozostawał w posiadaniu Kazimierza Danilewicza. Następnie został zdeponowany w Strażnicy Granicznej nad Bugiem. W maju 2005 roku zabrano go i przekazano do Muzeum Powstania Warszawskiego.
Zawiera ona między innymi biogram mjr Adolfa Pilcha „Doliny”, dowódcy Zgrupowania Stołpecko-Nalibockiego AK.
W części „Geneza” znajdują się biogram oraz zdjęcie ppłk. Macieja Kalenkiewicza „Kotwicza” oraz fragment opracowania pt. „Uderzenie powierzchniowe jako nowa forma walki zaczepnej”.
ppłk. Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz” był Cichociemnym i twórcą, wraz z Janem Górskim „Chomikiem”, systemu łączności lotniczej z okupowaną Polską. Urodził się w Pacewiczach na terenie obecnej Białorusi. W 1934 roku ukończył studia na Wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej. We wrześniu 1939 roku, w stopniu kapitana, został przydzielony do sztabu Suwalskiej Brygady Kawalerii, a później walczył w 110 Rezerwowym Pułku Ułanów dowodzonym przez podpułkownika Jerzego Dąbrowskiego „Łupaszkę”. Po kapitulacji pełnił funkcję zastępcy dowódcy Oddziału Wydzielonego Wojska Polskiego pod komendą majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”. Pod koniec 1939 roku przedostał się do Francji, gdzie pracował jako instruktor w Centrum Wyszkolenia Saperów, a następnie służył w Komendzie Głównej Związku Walki Zbrojnej w Paryżu. Po ewakuacji do Wielkiej Brytanii otrzymał przydział do Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza jako referent w Wydziale Studiów i Szkolenia Spadochronowego.
Ukończył szkolenie dla Cichociemnych i w nocy z 27 na 28 grudnia 1941 roku został przerzucony do Polski. Mianowano go kierownikiem referatu operacyjnego Oddziału III Komendy Głównej Związku Walki Zbrojnej (późniejszej Armii Krajowej). Współtworzył drugą wersję planu powszechnego powstania (później znanego jako Powstanie Warszawskie). Od marca 1944 roku dowodził Zgrupowaniem Nadniemeńskim. Był współautorem planu operacji „Ostra Brama” (plan oswobodzenia Wilna od Niemców jeszcze przed nadejściem Armii Czerwonej). Ciężko ranny, stracił prawą rękę. W sierpniu 1944 roku awansowany do stopnia podpułkownika, objął dowództwo nad Podokręgiem AK Nowogródek. Zginął 21 sierpnia 1944 roku w walce z sowieckimi oddziałami pod Surkontami na Nowogródczyźnie. Odznaczony dwukrotnie Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari i Krzyżem Walecznych.
W marcu 1941 roku kapitan Jan Gorski i kapitan Maciej Kalenkiewicz przedstawili w Sztabie Naczelnego Wodza studium strategiczne „Uderzenie powierzchniowe jako nowa forma walki zaczepnej”. Było to kolejne opracowanie przygotowane przez oficerów, w którym nakreślili główne założenia przerzutu żołnierzy do Polski drogą lotniczą.
Na fasadzie „W Kraju” znajduje się zdjęcie porucznika Jana Piwnika „Ponurego”, jednego z najdzielniejszych polskich partyzantów. Zginął 16 czerwca 1944 roku podczas szturmu na niemiecki punkt oporu w Bohdanach pod Jewłaszami na Nowogródczyźnie.
por. Jan Piwnik „Ponury” był Cichociemnym, dowódcą oddziałów partyzanckich w Górach Świętokrzyskich. Urodził się w Janowicach w powiecie opatowskim. Przed wojną służył w Policji Państwowej. We wrześniu 1939 roku dowodził kompanią w Grupie Rezerwy Policyjnej. Internowany na Węgrzech, przedostał się do Francji, gdzie został przydzielony do 4 Pułku Artylerii Lekkiej. W Wielkiej Brytanii służył w 4 Brygadzie Kadrowej Strzelców, przemianowanej następnie na 1 Samodzielną Brygadę Spadochronową. Ukończył szkolenie dla Cichociemnych ze specjalnością w dywersji i w nocy z 7 na 8 listopada 1941 roku został przerzucony do kraju.
Objął stanowisko szefa odbioru zrzutów w Komórce Przerzutów Powietrznych „Syrena” Komendy Głównej AK. Od maja 1942 roku pełnił funkcję dowódcy drugiego odcinka w organizacji „Wachlarz”. 18 stycznia 1943 roku dowodził akcją odbicia więźniów w Pińsku. Przydzielony do Kierownictwa Dywersji (Kedywu) Komendy Głównej AK, był instruktorem w szkole dywersji „Zagajnik”. W czerwcu 1943 roku został szefem Kedywu Okręgu AK Kielce i dowódcą Zgrupowań Partyzanckich „Ponury”. W lutym 1944 roku przeniesiono go do Okręgu AK Nowogródek, gdzie pełnił funkcję komendanta ośrodka szkoleniowego, a następnie – dowódcy VII batalionu 77 Pułku Piechoty AK. Zginął 16 czerwca 1944 roku podczas szturmu na niemiecki punkt oporu w Bohdanach pod Jewłaszami na Nowogródczyźnie. Odznaczony Krzyżami Złotym i Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari oraz dwukrotnie Krzyżem Walecznych.
W dalszej części wystawy, na fasadzie „Po wojnie” omówiono między innymi losy Bolesława Kontryma „Żmudzina”. Przed wojną służył w Policji Państwowej m.in. na terenie Grodzieńszczyny, Nowogródczyzny i Polesia. Na wystawie można zobaczyć jego beret.
Bolesław Kontrym „Żmudzin” był Cichociemnym, Powstańcem Warszawskim, zamordowanym przez komunistów. Urodził się w Zaturcach w powiecie łuckim, na terenie obecnej Ukrainy. W 1915 roku wstąpił do armii rosyjskiej. Od grudnia 1917 roku służył w szeregach II Korpusu Polskiego na Wschodzie; wkrótce został aresztowany i wcielony do Armii Czerwonej. W 1922 roku wrócił do Polski. Początkowo służył w Straży Granicznej, następnie – w Policji Państwowej m.in. na terenie Grodzieńszczyny, Nowogródczyzny i Polesia. We wrześniu 1939 roku został internowany na Litwie, udało mu się uciec do Sztokholmu. Po dotarciu do Francji pełnił funkcję dowódcy kompanii w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Podhalańskich i brał udział w walkach o Narwik. Od grudnia 1940 roku przebywał w Wielkiej Brytanii. Od 1941 roku służył w 1 Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej. Przeszedł szkolenie dla Cichociemnych ze specjalnością w dywersji i w nocy z 1 na 2 września 1942 roku został zrzucony do kraju.
Otrzymał przydział do organizacji „Wachlarz”, w ramach której dowodził trzecim odcinkiem. Wraz z Janem Piwnikiem „Ponurym” brał udział w akcji odbicia żołnierzy AK z więzienia w Pińsku. Krótko służył w Kierownictwie Dywersji (Kedywie) Komendy Głównej AK. Następnie został oddelegowany do dyspozycji Delegatury Rządu RP na Kraj z przydziałem do Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa. Był kolejno szefem Centrali Służby Śledczej oraz zastępcą komendanta głównego PKB. Jednocześnie dowodził oddziałem dyspozycyjnym „Sztafeta-Podkowa”, z którym przeprowadził około 25 akcji likwidacyjnych agentów wroga i konfidentów. Podczas Powstania Warszawskiego, w stopniu kapitana, dowodził 4 kompanią Zgrupowania „Bartkiewicz”. Został czterokrotnie ranny. Po upadku Powstania i ucieczce z obozu jenieckiego przedostał się do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W 1946 roku awansował do stopnia majora. W 1947 roku wrócił do Polski. Został aresztowany i skazany na karę śmierci; zabito go 2 stycznia 1953 roku w więzieniu na Mokotowie. Zrehabilitowany w 1957 roku. W 2014 roku jego szczątki zostały odnalezione w kwaterze „Na Łączce” na warszawskim Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari oraz trzykrotnie Krzyżem Walecznych.
Oprócz beretu prezentowanego na wystawie czasowej „Najlepsi. Cichociemni. GROM” w zasobie Muzeum Powstania Warszawskiego znajdują się archiwalia dokumentujące przebieg służby Bolesława Kontryma „Żmudzina” oraz jego naszywki i odznaczenia.
W magazynach znajduje się także nieśmiertelnik jeniecki ze Stalagu XIA Altengrabow, otrzymany przez kpr. Michała Rechnio „Michasia”, żołnierza dowodzonego przez por. Adolfa Pilcha „Górę”, „Dolinę” Zgrupowania Stołpecko-Nalibockiego AK, które w sierpniu i we wrześniu 1944 roku walczyło w Puszczy Kampinoskiej. Brało też udział w walkach powstańczych o Dworzec Gdański.
Andrzej Poczobut jest niezależnym dziennikarzem i działaczem mniejszości polskiej na Białorusi. To wieloletni więzień sumienia reżimu Aleksandra Łukaszenki i zarazem Kawaler Orderu Orła Białego. Z wykształcenia jest prawnikiem, w latach 90. zaangażował się w działalność zwalczanego przez reżim Związku Polaków na Białorusi. Przez wiele lat zasiadał w jego Radzie Naczelnej.
Od początku lat 2000 publikuje w niezależnych tytułach prasowych na Białorusi. Istotną część jego dorobku dziennikarskiego stanowią materiały poświęcone oporowi Polaków i Białorusinów w trakcie II wojny światowej, a zwłaszcza działania partyzanckie Armii Krajowej i jej powojennych kontynuatorów na terenie dzisiejszej Białorusi.
Nieustannie represjonowany, wielokrotnie zatrzymywany i karany grzywnami za działalność opozycyjną, dwukrotnie skazany na karę więzienia – w 2011 i 2021 roku. W białoruskich więzieniach i koloniach karnych, w tym o zaostrzonym rygorze spędził łącznie 7 lat. Wielokrotnie odmawiał przyznania się do winy i wniesienia prośby o łaskę ze strony Prezydenta Republiki Białoruś.
Andrzej Poczobut jest prawdopodobnie ostatnim Polakiem skazanym w krajach byłego bloku wschodniego na wyrok ciężkiego więzienia z powodu pisania artykułów przedstawiających w korzystnym świetle żołnierzy - bohaterów Armii Krajowej. Rządzona przez Aleksandra Łukaszenkę Białoruś do dziś oficjalnie stosuje post-stalinowską wykładnię historyczną, a publikacje z nią sprzeczne ściga na równi z przestępstwami kryminalnymi.
Fot. Michał Zajączkowski / Muzeum Powstania Warszawskiego
