Do zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego trafiło ponad 2300 materiałów archiwalnych, stanowiących spuściznę po kpt. Cyprianie Odorkiewiczu ps. Krybar. 23 lipca 2026 roku odbyła się uroczystość ich przekazania.
Podczas czwartkowej uroczystości Wojciech Sikociński, krewny Cypriana Odorkiewicza „Krybara”, przekazał do zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego zespół materiałów archiwalnych obejmujący ponad 2300 pozycji. Spuścizna „Krybara” stanowi wyjątkowe świadectwo życia i działalności jednego z najważniejszych dowódców oddziałów Armii Krajowej walczących podczas Powstania Warszawskiego na Powiślu, a także aktywnego działacza polskiej emigracji niepodległościowej.
W uroczystości wzięli udział: Wojciech Sikociński i Maciej Odorkiewicz – krewni Cypriana Odorkiewicza „Krybara”, prof. Jerzy Gaździcki „Gołąb” – prezes Środowiska „Krybar” Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, Ryszard Jaworski, Agnieszka Kalbarczyk i Agnieszka Zdziarska – członkowie Zarządu Środowiska „Krybar” ŚZŻAK, dr inż. Jerzy Pieszczurykow – przyjaciel Środowiska „Krybar” ŚZŻAK oraz Beata Ostałowska – dyrektor Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 41 im. Żołnierzy Armii Krajowej Grupy Bojowej „Krybar”.
W skład przekazanego zespołu wchodzą dokumenty, korespondencja, rękopisy, maszynopisy, wydawnictwa oraz pamiątki osobiste związane zarówno z działalnością wojskową i konspiracyjną Cypriana Odorkiewicza, jak również z jego życiem rodzinnym, działalnością publicystyczną i polityczną na emigracji. Zbiór dokumentuje niemal wszystkie etapy jego życia – od służby wojskowej w II Rzeczypospolitej, przez działalność w konspiracji i udział w Powstaniu Warszawskim, okres niewoli niemieckiej, służbę w środowiskach polskiej emigracji, aż po działalność społeczną i publicystyczną po 1945 roku.
Cyprian Odorkiewicz „Krybar” (1901–1966) był oficerem rezerwy piechoty Wojska Polskiego, członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej oraz uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej. Od 1932 roku posiadał stopień porucznika, a od 1943 roku – kapitana. We wrześniu 1939 roku pełnił funkcję komendanta Obrony Przeciwlotniczej Warszawa-Północ.
W okresie okupacji niemieckiej działał w Organizacji Wojskowej „Unia”, a następnie w strukturach Armii Krajowej. Uczestniczył w organizacji konspiracyjnej produkcji granatów ręcznych ET-40, określanych mianem „filipinek”, oraz angażował się w działalność wojskową i organizacyjną podziemnego państwa polskiego.
Podczas Powstania Warszawskiego dowodził Grupą Bojową „Krybar”, skupiającą oddziały Armii Krajowej walczące na Powiślu. Dowodzone przez niego oddziały prowadziły m.in. walki o Elektrownię Powiśle oraz podejmowały próby zdobycia silnie bronionego terenu Uniwersytetu Warszawskiego. W pierwszych dniach września 1944 roku Cyprian Odorkiewicz pełnił funkcję zastępcy dowódcy Grupy „Powiśle”.
Po kapitulacji Powstania Warszawskiego trafił do niewoli niemieckiej. Po zakończeniu wojny pozostał na emigracji, mieszkając kolejno w Niemczech, Francji i Stanach Zjednoczonych. Był związany z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa w Monachium, gdzie pracował jako publicysta i autor audycji. Zmarł w 1966 roku w Monachium. Za swoją działalność został odznaczony m.in. trzykrotnie Krzyżem Walecznych (1920, 1939, 1944), Medalem Niepodległości (1933) oraz Złotym Krzyżem Zasługi (1938).
Przekazana spuścizna posiada wyjątkową wartość źródłową. Wśród materiałów znajdują się dokumenty z okresu II Rzeczypospolitej i II wojny światowej, w tym książeczka stanu służby oficerskiej, dokumenty mobilizacyjne, zaświadczenia meldunkowe, kenkarta oraz materiały związane z działalnością konspiracyjną i Powstaniem Warszawskim.
Znaczną część zespołu stanowi dokumentacja wojskowa z lat 1945–1947, obejmująca m.in. legitymacje byłego jeńca wojennego, dokumenty Polish Military Mission, akta komisji weryfikacyjnych potwierdzających przebieg służby i odznaczenia oraz materiały dotyczące działalności w strukturach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.
Szczególnie cenny jest zachowany zespół dokumentów dotyczących okresu emigracyjnego. Obejmuje on dokumentację pobytową i podróżną z Francji, Niemiec i Stanów Zjednoczonych, materiały dotyczące naturalizacji amerykańskiej, paszporty oraz dokumenty związane z losami rodziny Odorkiewiczów.
Istotną część spuścizny stanowi obszerna korespondencja. Szczególną wartość posiadają listy córki Cypriana Odorkiewicza – Barbary – do ojca z sierpnia i września 1944 roku, dokumentujące losy rodziny rozdzielonej przez wojenną rzeczywistość. W zbiorze zachowały się również listy współtowarzyszy broni, korespondencja z okresu pobytu w obozach jenieckich oraz materiały ukazujące życie polskich żołnierzy po zakończeniu wojny i proces odbudowy życia na emigracji.
W przekazanym zespole znajdują się także materiały związane z działalnością publicystyczną i polityczną „Krybara”, w tym dokumentacja współpracy z Rozgłośnią Polską Radia Wolna Europa, scenariusze audycji radiowych, korespondencja służbowa, wycinki prasowe oraz materiały dotyczące działalności w Stronnictwie Pracy.
Uzupełnienie spuścizny stanowią rękopisy i maszynopisy artykułów, wspomnień oraz opracowań historycznych, w tym materiały dotyczące Powstania Warszawskiego, opracowania poświęcone Stefanowi Starzyńskiemu oraz dokumentacja wieloletnich starań o upamiętnienie prezydenta Warszawy na Starych Powązkach w Warszawie. W zbiorze zachowały się również pamiątki osobiste: kalendarzyki z odręcznymi notatkami, legitymacje, notes adresowy, fotografie, negatywy oraz inne materiały dokumentujące życie codzienne Cypriana Odorkiewicza.
W spuściźnie „Krybara” zachował się także obszerny zbiór dokumentów osobistych dotyczących ppor. Stanisława Olkusznika „Śmiałowskiego” (1905–1986) – oficera Armii Krajowej, przed wojną sekretarza Rozgłośni Krakowskiej Polskiego Radia, w czasie okupacji i Powstania Warszawskiego kierownika Działu Informacyjno-Filmowego Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, a po wojnie współpracownika Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. W zbiorze znajdują się również dokumenty dotyczące sierż. Władysława Tyczyńskiego „Orła” – żołnierza Armii Krajowej, który podczas Powstania Warszawskiego pełnił funkcję dowódcy pocztu w Grupie Bojowej „Krybar”.
Fot. Michał Zajączkowski/Muzeum Powstania Warszawskiego
