3 listopada 1942 r. w samym sercu okupowanej przez Niemców stolicy miała miejsce niezwykła uroczystość. Do kościoła Panien Kanoniczek przy pl. Teatralnym zaczęli pojedynczo, starając się nie zwracać na siebie uwagi, napływać członkowie konspiracji zaangażowani w stworzenie sztandaru dla polskiej brygady spadochronowej sformowanej w odległej Szkocji.
Na ulicach szaleje Gestapo więc zaproszeni opatrzeni hasłem rozpoczynają się schodzić już od południa i siedzą skuleni z zimna w kościele, czekając, by tłumnym nadejściem nie zwracać uwagi. Gdy wczesny mrok listopadowy otuli miasto, przy szczelnie zasłoniętych oknach i słabym blasku dwóch świec zaczyna się uroczystość. […] Ksiądz młody, gorejący przemawia półgłosem: że ten sztandar, dar Warszawy, poniesie jej wielkie serce braciom wolnym. Że ten sztandar będzie łopotał nad głowami szczęśliwych rodaków walczących jawnie w blasku dnia i chwały. Że to krety ślą go orłom. – wspominała uczestniczka uroczystości Zofia Kossak.
Sztandar 1. SBS w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, fot. Mirosław Ciunowicz
Po poświęceniu insygnium przez księdza Edmunda Krause (1908–1943) matki chrzestne przekazały je pocztowi sztandarowemu złożonemu z Cichociemnych: kpt. Jana Kalankiewicza ps. „Kotwicz” (1906–1944), por. Jana Marka ps. „Walka” (1919–1943) i Mieczysława Eckhardta ps. „Bocian” (1908–1942). W ten sposób wypełnili oni misję powierzoną przez kolegów z brygady spadochronowej.
Zaproszenie na uroczystość wręczenia sztandaru 1. Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej 15 czerwca 1944 r. w Cupar. Zbiory Wojciecha Markerta
Już pod koniec 1939 r. polskie władze wojskowe we Francji rozpoczęły staranie o nawiązanie lotniczej łączności ze strukturami konspiracyjnymi w okupowanym kraju. Rozpoczęto wówczas także rozważania na temat stworzenia jednostki powietrznodesantowej. Do realizacji tych śmiałych idei doszło jednak po ewakuacji polskiego rządu i resztek wojska do Wielkiej Brytanii w 1940 r. We współpracy z Anglikami szybko rozwinięto indywidualne szkolenie specjalne przygotowujące ochotników do przerzutu do Polski i nocą z 15 na 16 lutego 1941 r. pierwsi Cichociemni wylądowali w kraju.
Akt wręczenia sztandaru 1. SBS, fot. Czesław Datka
Formowanie jednostki spadochronowej było napotykało na większe trudności Kluczową rolę w tym procesie odegrał płk. Stanisław Sosabowski, który dostrzegł w nim szansę dla siebie i dowodzonej przez niego 4. Brygady Kadrowej Strzelców. Początkowo była to jednostka rezerwowa, mająca być rozbudowywana w drugiej kolejności, a tymczasowo traktowana jako zaplecze szkoleniowe i źródło ochotników do pracy w kraju. Energia, determinacja i znakomite wyniki szkoleniowe Sosabowskiego i jego podwładnych sprawiły, że 23 września 1941 r. Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski przemianował 4. Brygadę Kadrową Strzelców na 1. Brygadę Spadochronową. Po reorganizacji w 1943 r. jej nazwę uzupełniono przymiotnikiem „samodzielna”.
Generał bryg. Stanisław Sosabowski oddaje hołd sztandarowi, Cupar 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
Płk Sosabowski dążył do tego by 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa – pierwsza jednostka w powietrznodesantowa w dziejach oręża polskiego była faktycznie elitarna. Jednocześnie, jako doświadczony przedwojenny oficer i wychowawca zdawał sobie sprawę, jak ważną rolę w wojsku mogą odgrywać tradycje i symbole. Dlatego podjął starania, by brygada otrzymała własne insygnium, podkreślającej odrębność formacji. Początkowo chciał aby znakiem spadochroniarzy stał się sztandar przedwojennego 21. Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy”, który pod koniec 1941 r. znalazł się w Muzeum Wojska i Archiwum Sił Zbrojnych przy Kwaterze Głównej Naczelnego Wodza (płk Sosabowski dowodził 21. pp we wrześniu 1939 r.). Po odrzuceniu tego pomysłu narodził się śmiały pomysł uzyskania insygnium ze stolicy okupowanej Polski. Inspiracją dla tej idei był sztandar uszyty dla Polskich Sił Powietrznych w Wilnie przez siostry benedyktynki, poświęcony w Sanktuarium Ostrej Bramy, przewieziony do Wielkiej Brytanii i wręczony 16 lipca 1941 r. polskim lotnikom.
Ponieważ brygada powstała z myślą wsparcia powstania w kraju, słusznie dążono do podkreślenia jej związku z Warszawą i całym okupowanym krajem. Płk Sosabowski poprosił o przekazanie pragnienia spadochroniarzy stołecznemu podziemi kpt. Macieja Kalankiewicz – współtwórcę koncepcji lotniczej łączności Londynu i jednemu z pierwszych Cichociemnych (wylądował nocą z 27 na 28 grudnia 1941 r.). ów nie tylko przekazał wiadomość, ale uczestniczył w pracach nad wykonaniem insygnium. Z jego inspiracji powołano do życia Komitet Sztandarowy kierowany przez dwie pisarki działające w podziemiu – Marię Kann i Zofię Kossak-Szczucką. Ponadto w jej pracach wziął udział historyk profesor Henryk Stanisław Mościcki (1881–1952), Ida Łoś artystka muzyk związana zaangażowana w pracę delegatury na kraj oraz Maria Madalińska matka przełożona Zgromadzenia Sióstr Westiarek Jezusa, od lat wykonujących chorągwie na zamówienie Wojska Polskiego.
Generał bryg. Stanisław Sosabowski przyjmuje sztandar z rąk prezydenta Włądysława Raczkiewicza, Cupar 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
Rozpisano konkurs na projekt graficzny insygnium, uwzględniający przekazany z Londynu wzór pikującego orła – symbol polskich skoczków oraz postanowienia komitetu. Ostatecznie wygrał go młody i uzdolniony inż. arch. Maciej Nowicki ps. „Nowina” (1910–1950), zaangażowany w działalność konspiracyjną, który w czasie Powstania Warszawskiego walczył w Grupie Kampinos.
Jednocześnie prowadzono poszukiwania odpowiedniej tkaniny. Jako że w warunkach wojennych była ona nie do zdobycia, wydawało się, że jej brak uniemożliwi urzeczywistnieniu wspaniałej idei. Z pomocą przyszła wówczas polska ofiarność i pomysłowość. Historyk literatury prof. Stanisław Adamczewski (1883–1952) dostarczył szkarłatny jedwab pochodzący z płaszcza kardynała Albina Dunajewskiego (1817–1894), a biały jedwab uzyskano z XIX-wiecznej sukni ślubnej, podarowanej przez warszawską arystokratkę. Ze względu na te trudności i konieczność prowadzenia prac w konspiracji, trwały one długo i przeciągnęły się do października.
Uszyty sztandar nawiązywał do insygniów pułkowych II Rzeczpospolitej: na białym jedwabiu umieszczono Krzyż Kawalerski Orderu Wojennego Virtuti Militari w kolorze szkarłatnym. Na jednej stronie płata wyhaftowano:
Po drugiej stronie umieszczono:
Zwraca uwagę zmiana w przedwojennym haśle Honor i Ojczyzna, która podobnie jak umieszczenie św. Michała Archanioła miała na celu odwołanie się do tradycji chrześcijańskiego rycerstwa. Na sztandarze nie umieszczono również numeru ani nazwy jednostki.
3 listopada 1942 r. w kościele Panien Kanoniczek na Placu Teatralnym – w sercu okupowanej Polski odbyła się uroczystość poświęcenia sztandaru. W obecności kilkudziesięciu osób m.in. z Komitetu Sztandarowego dokonał tego ks. Krauze. Następnie Matki Chrzestne – Maria Kann i Zofia Kossak-Szczucka przekazały insygnium pocztowi sztandarowemu o następującym składzie: kpt. Maciej Kalankiewicz, por. Mieczysław Eckhardt oraz ppor. Jan Marek. Z obawy przed znalezieniem przez Gestapo i braku możliwości przerzucenia chorągwi do Anglii, ukryto ją wśród ornatów w zakrystii kaplicy Zakładu Sióstr Szarytek.
Generał bryg. Stanisław Sosabowski wbija w drzewce sztandaru jeden z 22 pamiątkowych gwoździ, Cupar 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
Dopiero w nocy z 15 na 16 kwietnia 1944 r. nadarzyła się pierwsza okazja dostarczenia Znaku Bojowego brygadzie spadochronowej, kiedy to w ramach operacji Most I pod Bełżcami w woj. Lubelskim wylądował samolot, który zabrał m.in. paczkę ze sztandarem. Dwa tygodnie później Naczelny Wódz – Kazimierz Sosnkowski przekazał ją płk. dypl. Stanisławowi Sosabowskiemu, rozkazując jednocześnie przygotowanie uroczystości wręczenia. W ramach przygotowań płat sztandaru został obszyty złotą frędzlą, wykonano drzewce insygnium oraz głowicę, za której wzór posłużył orzeł ze sztandaru 21 pp, jednakże umieszczono na nim skrót nazwy jednostki: 1. SBS.
15 czerwca 1944 r. w Cupar odbyło się uroczyste wręczenie insygnium wykonanego przez warszawską konspirację dla 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej. Po mszy świętej przemówienia wygłosili przedstawiciele najwyższych polskich władz cywilnych i wojskowych: prezydent Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski. którzy następnie dokonali wybicia gwoździ w drzewce chorągwi: Odczytany został obszerny akt nadania przysłany z Warszawy:
Kochani!
Posyłamy Wam chorągiew, pod którą będziecie zwyciężać!
Jest ona cała jak list od najbliższych. [...]
Ojcowie i matki donoszą Wam, żeście ich nadzieją, ufnością i wzorem, a żony i narzeczone ślą słowa oddania i niezmiernej tęsknoty. [...]
Chcecie iść zawsze „Najkrótszą Drogą”, Spadochroniarze.
Najkrótszą droga jest prosta, a tę dla Polaka wytyczają niezmiennie dwa wielkie drogowskazy: BÓG I OJCZYZNA. [...]
Tęsknota Wasza, wybiegając naszej tęsknocie naprzeciw, wyryła na młodych znakach spadającego do walki orła ofiarne hasło „TOBIE OJCZYZNO”. [...]
Musi ktoś przyjść i zawołać „SURGE POLONIA !”
Oby to Wam, żołnierze z pod znaku spadającego do walki orła, dany był ten najwyższy zaszczyt.
W tej intencji wpisujemy powyższe słowa na chorągwi, dla Was przeznaczonej.
Następnie przybyły z kraju przedstawiciel polskiego państwa podziemnego Stanisław „Ołtarzewski” ps. Stanisławski przekazał sztandar prezydentowi Rzeczpospolitej Władysławowi Raczkiewiczowi, który z kolei oddał go klęczącemu, awansowanemu do stopnia gen. bryg. Sosabowskiemu. Z rąk dowódcy chorągiew odebrał poczet sztandarowy brygady. Uroczystość zakończyło odsłuchanie hymnu państwowego i przemówienie Naczelnego Wodza. Mimo deszczowej pogody pododdziały brygady przedefilowały ulicami Cupar. Przebieg święta był rejestrowany przez ekipę polskiego radia, a audycja wyemitowana tego samego dnia wieczorem była słyszalna w Polsce.
Poczet sztandarowy 1. SBS ze wszystkim trzema sztandarmi, Cupar 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
Spadochroniarze posiadali już proporzec otrzymany od dowódcy Brytyjskich Wojsk Powietrznych – gen. Fredericka Browninga oraz insygnium ufundowane przez społeczeństwo szkockiego hrabstwa Fifeshire. Sztandar przysłany kraju miał jednak największe znaczenie dla żołnierzy 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, którzy nie mogli się pogodzić, że w pierwszej akcji bojowej nie wylądują w Polsce, ale gdzieś w zachodniej Europie. Przypominał im, że czekają na nich rodacy w kraju. Niestety, nie dane im było wesprzeć powstanie w Polsce – wylądowali w Holandii, gdzie spełnili swój żołnierski obowiązek. Po tej akcji bojowej na lewej stronie płata, na prawym ramieniu krzyża umieszczono napis ARNHEM-DRIEL 18-26 IX 1944.
W 1947 r. Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie zostały rozwiązane, likwidacji uległa również 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa. Ostatni dowódca jednostki płk dypl. Antoni Szczerbo-Rawicz 10 lipca 1947 r. po uroczystym nabożeństwie w Katedrze Westministerskiej przekazał sztandar do Instytutu Historycznego, przekształconego później w Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego. Insygnium zostało umieszczone w Sali Rycerskiej i znajduje się tam do dziś. Staraniem Związku Polskich Spadochroniarzy chorągiew została w ostatnich latach poddana konserwacji.
Poczet ze sztandarem przysłanym kraju przed frontem żołnierzy 1. SBS, Cupar 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
Poczet sztandarowy na czele defilady 1. SBS ulicami Cupar, 15 czerwca 1944 r., fot. Czesław Datka
25 września 1993 r. Związek Polskich Spadochroniarzy przekazał 6. Brygadzie Desantowo-Szturmowej im. gen. bryg. Stanisława Sosabowskiego ufundowany przez siebie sztandar. Ponieważ krakowska brygada dziedziczy tradycje 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej chorągiew nawiązuje wieloma elementami graficznymi do Insygnium z czasów wojny.
Poza sztandarem 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa miała jeszcze dwa insygnia podarowane jednostce, w czasie gdy dar z Warszawy nie nadchodził. 17 marca 1943 r. ówczesny dowódca brytyjskiej 1. Dywizji Powietrznodesantowej gen. Frederic Browning podczas wizyty w polskiej brygadzie podarował sojusznikom proporzec. Na obu stronach płata o wymiarach ok 110 na 90 cm, w kolorze bordowym błękitną nicią wyhaftowano uskrzydlonego Pegaza – symbol brytyjskich wojsk powietrznodesantowych, odznakę brytyjskich spadochroniarzy (uskrzydlony spadochron) oraz dedykację „To 1 Polish Parachute Brigade from Airborne Division, New Year 1943” (Dla 1 Polskiej Brygady Spadochronowej od Dywizji Powietrznodesantowej Nowy Rok 1943). W prawym górnym rogu umieszczono także wizerunek polskiego Znak Spadochronowy – pikującego orła. Do płata była dołączona głowica drzewca oraz ozdobny sznur. Insygnium zostało przez Związek Polskich Spadochroniarzy został przekazany jako depozyt do jest obecnie przechowywane w Airborne Forces Musuem (początkowo mieszczące się Ringway, a później w byłej bazie lotniczej Duxford). Ponieważ w 2005 r. ZPS zakończył działalność insygnium zostało uznane za część zbiorów muzeum. 18 czerwca 2025 r. Chorągiew została przekazana 6. Brygadzie Powietrznodesantowej z Krakowa podczas uroczystej ceremonii uznania zasług gen. Stanisława Sosabowskiego przez władze Wielkiej Brytanii.
Sztanadar ofiarowany 1. SBS przez brytyjskich spadochroniarzy, ze zbiorów Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce
Sztandar od brytyjskich spadochroniarzy podczas uroczystego uznania zasług gen. Sosabowskiego przez władze Wielkiej Brytanii, Wilanów 18 czerwca 2025 r., fot. Wojciech Markert
Drugi proporzec jednostka otrzymała od mieszkańców szkockiego hrabstwa Fife w drugą rocznicę oficjalnego powołania, czyli 23 września 1943 r. Na niewielkim płacie (42 na 42 cm) o kolorze kremowym wyhaftowano z lewej strony: pośrodku stylizowany skrót 1. SBS oraz napisy „Tobie Ojczyzno” i „Scotland 21-IX-1941”, a w rogach wizerunek św. Michała Archanioła – spadochroniarzy, herb hrabstwa Fife oraz osty – symbolizujące Szkocję. Na prawej stronie umieszczono godło Polski – orła białego w czerwonym polu. Płatowi obszytemu złotymi frędzlami towarzyszy pęk 28 zielonek linek (nawiązujących do liczny linek spadochronów). Na drzewcu umieszczono tabliczkę z napisem „Presented by the Women of the East Fife to the 1st Independent Parachute Brigade wchich was orginised on the Scottish soil 21 IX 1941”. Drzewce proporca wieńczy mosiężny okazały pikujący orzeł wczepiony pazurami w kulę. Insygnium znajduje się obecnie w zbiorach Instytutu i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie.
Żołnierze 1. SBS ze sztandarem otrzymanym od brytyjskich kolegów, zdjęcie pochodzi z jednodniówki wydanej z okazji święta spadochronowego 23 września 1943 r., pt. Polish Paratroops – Polscy Spadochroniarze, zbiory Wojciecha Markerta
Prezentacja sztandaru 1. SBS w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie z okazji rozwiązania się Związku Polskich Spadochroniarzy, 11 września 2005 r., fot. Wojciech Markert
Członkowie ostatniego zarządu Związku Polskich Spadochroniarzy oddają hołd sztandarowi brygady wraz z prawnukiem dowódcy brygady prof. Halem Sosabowskim oraz jego kilkuletnim synem, 11 września 2005 r., fot. Wojciech Markert
Bibliografia
Źródła:
Opracowania:
Wojciech Markert
