Powrót do Archiwum Historii Mówionej
Adam Bichniewicz „Dowgiałło”
Adam Bichniewicz
pseudonim
„Dowgiałło”
stopień
strzelec podchorąży
formacja
Batalion „Bełt”, Brygada Zmotoryzowana „Koło”, kompania Legii Akademickiej
dzielnica
Śródmieście
Zobacz biogram


Adam Bichniewicz, 1925, NSZ, urodzony w Warszawie, 13 września 1925 roku. W czasie Powstania Warszawskiego byłem w Śródmieściu, przez sierpień w rejonie Kruczej, we wrześniu na ulicy Chmielnej. [Mój pseudonim] „Dowgiałło”; strzelec podchorąży.

  • To były Narodowe Siły Zbrojne?


Nie. Pierwszy miesiąc byłem w AK, a drugi miesiąc byłem w Narodowych Siłach Zbrojnych.

  • Proszę coś powiedzieć o swoich latach przedwojennych. Czy miał pan rodzeństwo?


Nie, jestem jedynakiem.

  • Gdzie pan mieszkał przed wojną?


Mieszkałem przed wojną z rodzicami. Ojciec miał gospodarstwo rolne pod Grudziądzem, w miejscowości Warlubie. Stamtąd zostaliśmy wysiedleni w październiku 1939 roku, jak wybuchła wojna.

  • A lata przedwojenne? Mieszkało tam dużo Niemców?


Nie, raczej mieszkali Polacy, Pomorzacy.

  • Jak wspomina pan lata przedwojenne? Jaka wtedy była Polska?


To były raczej zniemczone tereny. W każdym razie po przyjściu Niemców [niektórzy] zapomnieli, że znają język polski. Od razu przeszli na język niemiecki.

  • Wszyscy?


Nie, ale dużo w każdym razie. Ponieważ myśmy byli z Kongresówki, więc raczej była niechęć do miejscowych, Pomorzaków.

  • Wcześniej, jak jeszcze nie było wojny, stosunki układały się dobrze?


Tak, były normalne.

  • Wybuch wojny, wrzesień 1939 roku.


Wszystko przekreślił. Stamtąd zostaliśmy wysiedleni do Warszawy.

  • Co powiedzieli Niemcy, jak przyszli?


Powiedzieli: „Albo państwo wyjeżdżają od razu i pozwalamy zabrać to, co możecie państwo unieść…”. Resztę, wszystko musieliśmy zostawić, całe gospodarstwo. To duże gospodarstwo było. Wszystko, wszystko zostawiliśmy.

  • Wcześniej nie proponowali, żeby podpisać jakąś listę?


Nie, ci z Kongresówki – to w ogóle nie wchodziło w rachubę.

  • Dlaczego pan z rodzicami wybrał Warszawę?



Dlatego że to był nasz dom rodzinny, na Nowolipkach 44. Tam była nasza własność. Tam mieszkała stale siostra ojca, myśmy do niej po prostu przyjechali. To był nasz dom rodzinny.

  • Teraz lata okupacji.


Lata okupacji. Mieszkaliśmy na terenie getta. Stamtąd znowu był następny wyjazd, do Śródmieścia – zamiana z Żydami, jeśli chodzi o zamianę mieszkania. Mieszkałem, pamiętam, Hoża 66, potem Krucza 40. W okresie okupacji chodziłem do Gimnazjum [imienia] świętego Stanisława Kostki na ulicy Traugutta. Tam zdałem małą maturę i potem wybuchło Powstanie.

  • Pamięta pan może jakieś łapanki w czasie okupacji, rozstrzeliwania na ulicach Warszawy?


Tak, pamiętam. W Alejach Jerozolimskich między innymi.

  • Mógłby pan to opisać?


Po prostu przechodziłem. Przyznam się, że nie zastanawiałem się, nie chciałem tego oglądać.

  • Pan zaczął działać w konspiracji?

 

Tak, wstąpiłem do Narodowych Sił Zbrojnych, do podchorążówki. To było chyba w okresie Bożego Narodzenia czy w pierwszych dniach stycznia 1944 roku. I tam byłem, i w konspiracji. Między innymi, poza podchorążówką, brałem udział w kolportażu, w przenoszeniu broni. To trwało mniej więcej do okresu Powstania.

  • Dlaczego akurat Narodowe Siły Zbrojne?


Dlatego że byłem ze środowiska narodowego.

  • Miał pan tam jakiegoś kolegę?


Tak. W Narodowych Siłach Zbrojnych był mój wuj i on mnie wprowadził.

  • Jak wuj się nazywał?


Tadeusz Skarżyski.

  • Rodzice wiedzieli?


Chyba nie wiedzieli. Potem się dowiedzieli.

  • Składał pan przysięgę?


Oczywiście. Składałem przysięgę po wstąpieniu do podchorążówki i nawet potem, jak byłem u Andersa, uznali to za właściwe. Już po raz wtóry nie składałem przysięgi. To było w pierwszych dniach stycznia 1944 roku.

  • Dużo osób składało wtedy przysięgę?


Jednocześnie kilkanaście osób.


  • Pamięta pan może wybuch Powstania w getcie warszawskim?


Doskonale pamiętam. Akurat, pamiętam, jak wybuchło Powstanie, byłem na ulicy Długiej, naprzeciwko dzisiejszego kościoła garnizonowego. Pamiętam, stała jakaś artyleria, działa artyleryjskie były ustawione i strzelali w Bonifraterską, poziomo. Akurat szedłem na komplety, na lekcję historii. Tak mnie to utkwiło. Wtenczas to wybuchło. To było tak gdzieś w godzinach południowych. Pamiętam doskonale. Tam była charakterystyczna brama przejściowa, na Bonifraterskiej. Przez tę bramę walili.

  • Czy widział pan jakichś ukrywających się Żydów w czasie okupacji?


Nie, tego nie mogę powiedzieć.

Gdzie były miejsca zbiórki NSZ, gdzie się odbywały?
Pierwsza zbiórka NSZ, w której brałem udział, była akurat dzień przed wybuchem Powstania. Na placu Napoleona mieliśmy zbiórkę. Pamiętam: róg Świętokrzyskiej i placu Napoleona, vis-à-vis Prudentialu. Tam była stara poczta. Chyba z dwie godziny nas trzymali porozrzucanych i niestety potem zaczęli się wszyscy… Rozproszeni żeśmy [zaczęli] rozchodzić się do domów, a Powstanie wybuchło następnego dnia. Nie było decyzji.

  • Pan mówił, że pan kolportował prasę. Jaka to była prasa?


NSZ-owska, narodowa prasa.

  • Pamięta pan, jakie punkty w Warszawie miał NSZ?


To już raczej jeden drugiemu podawał.

  • Brał pan udział w akcjach?


Przed Powstaniem nie, nie brałem.

  • Miał pan kolegów, którzy brali udział w kolportażu w czasie okupacji?


Nie, w czasie okupacji nie. Tylko ja się w tym środowisku obracałem.

  • Czyli pierwsza zbiórka była na dzień przed wybuchem Powstania?


Dzień przed Powstaniem, po południu, pewnie około godziny czwartej, piątej to było. W tym czasie, po południu.

  • Nie było żadnego rozkazu?


Nie było. Czekaliśmy na rozkaz i potem żeśmy się wszyscy rozeszli. Jedni poszli na Stare Miasto, inni zostali w tym samym miejscu. W zależności… bo ze Starego Miasta sporo nas tam było. Żeśmy spacerowali po placu.


  • Co pan zrobił?


Wróciłem, dlatego że mieszkałem akurat na Kruczej, więc miałem bardzo blisko placu Napoleona. Pieszo wróciłem do domu.

  • 1 sierpnia 1944 roku.


Już wtenczas nie było możliwości, bo już wszystko zostało przecięte, więc wstąpiłem wtenczas do oddziału. W domu, w którym mieszkałem akurat, pamiętam, był oddział „Bełt” i tam wstąpiłem. U nich przesiedziałem przez sierpień.

  • Poszedł pan do nich i powiedział, że chce pan się do nich dostać?


Tak, prosiłem o przyjęcie i przyjęli mnie, z miejsca mnie przyjęli.

  • Bez żadnych problemów?


Beż żadnych, tak.

  • Dostał pan jakąś broń?


Tak, karabin miałem.

  • To była Krucza ile?


To Krucza 40 była. Pamiętam, oddział mieszkał na pierwszym piętrze. Obracałem się w rejonie Alej Jerozolimskich, koło Kruczej, mniej więcej do barykady, która była pomiędzy Kruczą a Marszałkowską, potem do Brackiej, Bracka i kawałeczek Żurawiej. W tym rejonie. […] Właściwie żadnych specjalnie ciężkich walk nie było. Raczej były [działania] obronne. Naprzeciwko Bank Gospodarstwa Krajowego, który dzisiaj jest rozbudowany, to przedtem, pamiętam, stare bunkry były.
Co z tego okresu pamiętam? Pamiętam czołgi, jak kiedyś wjechały w Aleje Jerozolimskie i przed czołgami szła ludność. Myśmy nie mogli strzelać. Mieliśmy wyposażenie angielskie, PIAT-y. Nic nie można było zrobić. Mnóstwo dzieci i kobiet szło przed czołgami. Ale dojechali tylko do barykady i cofnęli się w kierunku muzeum, Banku Gospodarstwa Krajowego.

  • Powstańcy nie strzelali do tej ludności cywilnej?


Nie, w jaki sposób? Mowy nawet nie było. Myśmy siedzieli w piwnicach. Wszystko było popalone zresztą.

  • Pan był na kwaterze w domu?


Mieszkałem trochę w domu. Ponieważ w tym samym domu mieszkałem, więc raz w domu, raz tutaj. To na tym samym podwórzu było wszystko.

  • Dużo ochotników się zgłaszało?


Tam nas było… Już nie pamiętam. W każdym razie nas tam było chyba ze trzydzieści, czterdzieści osób. Tak sobie przypominam, ale już trudno dokładnie to określić. Sal było parę, to jedno koło drugiego. Już wygodniej mi było pójść do domu, pamiętam. Mieszkałem na parterze w tym samym domu.

  • Mówił pan, że robił pan zdjęcia.


Tak.

  • To był pana prywatny aparat?


Tak, prywatny, miałem jakiś stary aparat, lustrzankę, pamiętam jak dzisiaj. Ponieważ to było w domu, to wziąłem i koledzy sobie parę zdjęć zrobili. […]

  • Miał pan jakąś sympatię w czasie Powstania?


Nie.

  • Nie było więzi między kolegami?


Właściwie z nikim się specjalnie nie zaprzyjaźniałem z okresu sierpnia. Raczej mnie wiązało z NSZ-em, bo tam wielu znałem jeszcze z okresu okupacji.

  • Czym się różniły Narodowe Siły Zbrojne od AK?


Stosunek jest zarówno do jednych jak i do drugich zdecydowany. Myśmy byli i przeciwko Niemcom, i przeciwko bolszewikom. Tym bardziej że – jeszcze pamiętam, jak dzisiaj – nasza kwatera NSZ-owska była: jakiś sklep [niezrozumiałe] był pomiędzy ulicą Zgoda a Marszałkowską, parę domów od Zgody [i] jak wchodziłem na najwyższe piętro, widziałem oddziały rosyjskie, które stały w parku Skaryszewskim. Czołgi widać było. Liczyliśmy, że przyjdą tutaj do nas – niestety.

  • Kiedy pan widział czołgi na Pradze?


To było w pierwszych dniach września chyba, w końcu sierpnia. Raz się pokazali, drugi raz i potem się wszystko wycofało.

  • Pan będąc w „Bełcie” na Kruczej nie miał nieprzyjemności...


Nie, żadnych.

  • Chodziło wam też o wolność, prawda?


Tak. Ale nie, żadnych [nieprzyjemności].

  • Mówił pan, że w sierpniu był na Kruczej. A we wrześniu?


Już w końcu sierpnia – już nie pamiętam, mniej więcej na przełomie to było – po prostu ich spotkałem, bo mój oddział NSZ-owski był cały czas na Starym Mieście.

  • Później pan ich spotkał?


Po prostu spotkałem.

  • Jak przeszli?


Jak przeszli, tak. Od razu zabrali mnie do siebie.

  • Pan poszedł do „Bełta” i powiedział, że odchodzi?


Tak.

  • Później już, we wrześniu, był pan z NSZ-wocami?


Tak, z NSZ-owcami.

  • Gdzie wtedy była kwatera NSZ-u?


Nie pamiętam, czy to 26… Trudno mi powiedzieć, już dokładnie nie pamiętam, w każdym razie to było blisko Zgody, w podwórzu, na pierwszym piętrze. Było nas około trzydzieści osób. Parę sal zajmowaliśmy i pokotem wszyscy żeśmy leżeli. Jeśli chodzi o wyposażenie, tam – pamiętam – byłem strzelniczym niemiecki Spandau obsługiwałem. Staliśmy na Chmielnej, na Brackiej, trochę na Górskiego, w tym rejonie. Ale już w tym czasie żadnych specjalnie walk nie było. Do Nowego Światu dochodziliśmy, tam były barykady, na Chmielnej. Stamtąd poszedłem do niewoli.

  • Tam już pan był cały czas na kwaterze?


Tak, tam już cały czas.

  • Odwiedzał pan rodziców?


Tak. Matka była na Starym Mieście, nie wiem, w jaki sposób się tam dostała, a ojciec cały czas mieszkał na Kruczej 40. On potem między innymi wyniósł te negatywy, stąd to ocalało, zupełnie przypadkowo.

  • Pan przekazał właśnie tacie negatywy?


Jakoś… Bo nie wyniosłem tego. A potem, jak wróciłem z zagranicy, ucieszyłem się, jak zobaczyłem te stare zdjęcia. Tam jest szereg twarzy, nawet przypuszczam, że jak to będzie gdzieś wywieszone, to tam się niektórzy odnajdą.



  • Miał pan jakiegoś kolegę czy koleżankę w Narodowych Siłach Zbrojnych?


Tak, miałem. Znałem ich. Był mój dowódca z okresu podchorążówki, Witold Szulecki, pseudonim „Kania”, jeden z najmłodszych oficerów Narodowych Sił Zbrojnych na Starym Mieście… Dostał Virtuti Militari. Bardzo dzielny był, bardzo ciężki postrzał miał, na Górskiego otrzymał. Pamiętam. Dowódcą kompanii był porucznik Domański.


  • Był pan ranny?


Nie, nie byłem ranny. Postrzelili mnie trochę, ale to nieważne było.

  • 13 września miał pan swoje urodziny. Pamięta pan ten dzień?


Nad takimi rzeczami człowiek nie myślał.

  • Mieliście opaski biało-czerwone? Nie było AK, tylko jaki napis?


NSZ.

  • Jak ludność cywilna podchodziła do powstańców?


Bardzo dobrze, normalnie.

  • Pamięta pan zrzuty?

 

Pamiętam, były zrzuty rosyjskie przed gmachem na Jasnej, przed bankiem z orłami. Jak dziś pamiętam, zrzucali nam przeciwpancerne działa, a amunicja – dowiedzieliśmy się, że była zrzucana Żoliborzu. Taka przysługa była.


  • Jak było z wyżywieniem?

 

Kiepsko było z wyżywieniem. Wszędzie to samo właściwie było. Pamiętam, chodziło się do Haberbuscha i Schiele, żeśmy przynosili jęczmień. To się mieliło. Miałem troszeczkę lepiej, dlatego że w domu miałem troszeczkę zapasów. Ale właściwie było tak samo jak wszędzie. Beznadziejna sprawa była z wyżywieniem.

  • Pana wuj też brał udział w Powstaniu?


Nie, on wyszedł przed Powstaniem. NSZ nie było przychylnie ustosunkowane do Powstania, więc oni raczej wyszli przed Powstaniem. Ale niestety, według naszych danych NSZ-owców w granicach tysiąca osób było w Powstaniu jednak.

  • Cała kompania „Chrobry II” to były Narodowe Siły Zbrojne?


Tak, „Chrobry II”. W tym, co ja byłem, była tak zwana Brygada Zmotoryzowana Legii Akademickiej.

  • Zmotoryzowana?


Taka nazwa, tak już przed Powstaniem i tak zostało.

  • Jak przyszedł moment kapitulacji, dostawaliście legitymacje od AK?


Nie pamiętam. Coś tam było, ale dokładnie nie pamiętam.

  • Wychodziliście jako żołnierze AK?


Jako żołnierze, tak, oczywiście, bo by nas Niemcy zaraz zgarnęli przecież.

  • Właśnie, bo czy to był NSZ, czy AL…


AL-u prawie że nie było.

  • Ale było.


Było…

  • Niemcy nie uznali ich jako kombatantów.


Nie, ale oni się podszywali.

  • Ale AK dawało legitymacje akowskie.


Tak. Myśmy potem wypełniali druki, pamiętam, jako AK oczywiście. Nie było innego wyjścia.

  • Gdzie pan wychodził do niewoli?


Na placu Kercelego, składałem broń, tam swojego Spadaua zostawiłem w pierwszych dniach października. Potem byłem w Ożarowie i z Ożarowa nas wywieźli do Lamsdorfu. Z Lamsdorfu przewieźli nas do Norymbergii. Byłem w obozie przejściowym, Nürnberg-Langwasser się nazywał. Brałem udział w odgruzowywaniu zbombardowanych przez Amerykanów i Anglików dzielnic. Potem nas, chyba w styczniu, wywieźli na Arbeitskommando pod granicę sudecką. Tam w kopalni rudy pracowałem cztery miesiące mniej więcej i tam uwolnili nas Amerykanie.

  • Później pan pojechał do Włoch, do armii generała Andersa?


Nie, potem nawiązałem kontakt, zupełnie przypadkowo, z Brygadą Świętokrzyską, która się usadowiła w okolicach Pilzna i chyba byłem jakieś dwa miesiące. Przeżyłem demobilizację brygady przez Amerykanów. Byłem w Koburgu i stamtąd wyjechałem do Włoch.

  • Do armii Andersa.


Tak, do armii Andersa. W armii Andersa byłem w I Pułku Ułanów Krechowieckich przez jakiś czas. Z Pułku Ułanów, pamiętam, potem się dostałem na kursy maturalne do południowych Włoch, do [niezrozumiałe]. Stamtąd przewieźli nas do Anglii na demobilizację i w 1947 roku, w styczniu czy w lutym wróciłem do kraju.

  • Dlaczego pan wrócił?


Uważałem, że należy jednak wrócić nad Wisłę.

  • Rodzice przeżyli?


Rodzice przeżyli.

  • Był pan represjonowany?


Nie, jakoś mi się udało. Przecież jakby doszli, że byłem w Brygadzie Świętokrzyskiej, to by mnie kara śmierci… Rozstrzeliwali takich.

  • To duża odwaga z pana strony.


Nie, zniszczyłem wszystko. Byłem u nich jakieś dwa miesiące. Przecież tam nie było żadnych walk, nic, tylko po prostu stacjonowałem. Podchodzili nas czescy komuniści jak mogli, z różnych stron, ale to była dosyć duża jednostka, było ponad tysiąc chłopa przecież. Dowódca „Bohun”, Dąbrowski. Tam spotkałem kolegów, też z Powstania, z konspiracji. Zawsze człowiek do swoich ciągnie.

  • I okazało się, że tata przechował klisze?


Tak, musiał wynieść to.

  • Jak pan robił zdjęcia, ludzi chętnie pozowali?


Akurat jak były przerwy. W Śródmieściu nie było tak ciężkich walk jak na Mokotowie czy na Starym Mieście, czy na Ochocie, czy na Woli. Były czasami. Z pierwszych dni to było: wszyscy żyliśmy tym, spokój był, to można było zrobić. Potem już nie było mowy o zdjęciach.

  • Skąd taki pseudonim – „Dowigałło”?


To jest ze strony ojca. Jestem z pochodzenia Litwin. Rodzina moja z Litwy przeniosła się do Polski i stąd ten pseudonim przybrałem. Tak już było do końca i tak figuruje w spisach. Przez dwa „ł” – „Dowgiałło”.

  • Jak wybuchło Powstanie, pan miał dziewiętnaście lat. Czy jakby pan miał znowu dziewiętnaście lat, poszedłby pan do Powstania Warszawskiego?


To był obowiązek przecież, trzeba było walczyć. Z drugiej strony groziło nam jednak… Cały czas wszyscy drżeli, przecież oni… Było to obwieszczenia niemieckie, żeby się zgłaszać do budowy okopów i innych – jedno zagrożenie. A drugie – jakby nas złapali tamci, to by nas wywieźli w drugim kierunku. Między młotem a kowadłem to było.


Warszawa, 6 maja 2008 roku
Rozmowę prowadziła Małgorzata Brama

Zobacz także


dowódca drużyny; kapral

Aleksander Menhard „Drut”

Aleksander Menhard rocznik 1927. W Powstaniu kapral „Drut”, dowódca drużyny na Mokotowie....

więcej
cywil

Zbigniew Cyprysiak

Proszę opowiedzieć, z jakiej rodziny pan pochodził, gdzie pan mieszkał przed Powstaniem? Przed...

więcej
kapral

Wiesław Tadeusz Chodorowski „Sęp”

Nazywam się Wiesław Chodorowski, urodzony 4 stycznia 1929 roku w Hajdukach Wielkich, to jest sześć kilometrów...

więcej
łączniczka, łączniczka kanałowa

Anna Lehr-Spławińska „Hanka”

Nazywam się Anna Lehr-Spławińska z domu Faranowska. Urodziłam się w Wilnie 21 czerwca 1926 roku. Jak...

więcej